Thuế luỹ tiến, tức người thu nhập cao nộp tỉ lệ cao hơn, là ý tưởng cũ nhưng chỉ thành hệ thống thuế thu nhập thật sự từ cuối thế kỷ 18 và nhất là thế kỷ 19. Anh thu thuế thu nhập có bậc từ năm 1799, Mỹ có biểu hai bậc năm 1862, Phổ và Nhật Bản dựng thuế thu nhập luỹ tiến vào cuối thập niên 1880 – 1890. Thuế suất cao nhất đạt đỉnh ở nhiều nước giữa thế kỷ 20, rồi được hạ mạnh từ thập niên 1980. Việt Nam có thuế thu nhập luỹ tiến từ đầu thập niên 1990.
Trước khi có thuế thu nhập: đánh vào thứ nhìn thấy
Suốt nhiều thế kỷ, nhà nước không đo được thu nhập của từng người. Không có sổ lương, không có ngân hàng ghi chép, không có kế toán bắt buộc. Thuế vì thế đánh vào thứ nhìn thấy và đếm được: đầu người, ruộng đất, nhà cửa, hàng hoá qua cửa khẩu, muối, rượu.
Những thuế ấy có thể nặng nhẹ khác nhau theo hạng ruộng hay loại nhà, nên đã có mầm mống của "người có nhiều trả nhiều". Nước Anh thế kỷ 17–18 có thuế cửa sổ: nhà càng nhiều cửa sổ càng nộp nhiều, vì cửa sổ là dấu hiệu nhà to. Hệ quả nổi tiếng là người ta xây bít bớt cửa sổ, và những bức tường có ô cửa giả vẫn còn trên một số nhà cổ ở Anh. Đó là bài học sớm nhất về chuyện thuế đánh vào dấu hiệu bên ngoài thì người ta sẽ thay đổi dấu hiệu.
Adam Smith và lý lẽ "hơn cả tỉ lệ"
Năm 1776, trong cuốn Của cải của các dân tộc (The Wealth of Nations), Adam Smith nêu nguyên tắc đầu tiên trong bốn nguyên tắc về thuế: người dân nên đóng góp cho nhà nước tương xứng với khả năng của mình, tức tương xứng với thu nhập họ được hưởng dưới sự bảo hộ của nhà nước. Đó là thuế tỉ lệ, chưa phải luỹ tiến.
Nhưng ở đoạn bàn về thuế đánh vào tiền thuê nhà, Smith viết một ý thường được trích: không phải là quá vô lý nếu người giàu đóng góp cho chi tiêu công không chỉ theo tỉ lệ thu nhập mà còn hơn tỉ lệ ấy một chút. Lý do ông đưa ra rất đời thường: nhà to là thứ xa xỉ người giàu chi tiền nhiều, nên thuế đánh vào tiền nhà tự nhiên nặng hơn với họ. Câu này về sau được cả người ủng hộ lẫn người phản đối thuế luỹ tiến dẫn lại, mỗi bên hiểu theo một cách.
Nước Anh 1799: thuế thu nhập ra đời có bậc
Thuế thu nhập hiện đại đầu tiên thường được ghi nhận là thuế do Thủ tướng William Pitt (con) đưa ra cuối năm 1798, thu từ 1799, để có tiền cho các cuộc chiến với Pháp thời Cách mạng và Napoléon. Thuế này đã có cấu trúc bậc:
- Thu nhập dưới 60 bảng một năm: miễn thuế.
- Từ 60 đến 200 bảng: thuế suất tăng dần theo thang.
- Trên 200 bảng: 10%.
Nhìn bằng con mắt hôm nay, đó là một biểu luỹ tiến ở phần dưới rồi phẳng ở phần trên. Thuế bị bãi bỏ năm 1802, đặt lại năm 1803, bãi bỏ lần nữa năm 1816 khi chiến tranh kết thúc. Quốc hội Anh khi ấy còn cho huỷ hồ sơ thuế để thuế này không quay lại được. Năm 1842, Thủ tướng Robert Peel đưa thuế thu nhập trở lại như một biện pháp "tạm thời", và nó tồn tại tới nay.
Đầu thế kỷ 20, Anh thêm "siêu thuế" (super-tax) đánh vào thu nhập rất cao, nằm trong ngân sách năm 1909 của Bộ trưởng Tài chính David Lloyd George, thường được gọi là "Ngân sách Nhân dân". Từ đây, thuế thu nhập Anh có hai tầng rõ rệt: mức chuẩn và mức bổ sung cho người thu nhập cao.
Mỹ: từ thời Lincoln đến Tu chính án 16
Mỹ có thuế thu nhập liên bang đầu tiên năm 1861, mức phẳng 3% trên thu nhập quá 800 đô la. Năm sau, Đạo luật Thu ngân sách 1862 thời Tổng thống Abraham Lincoln đổi thành hai bậc: 3% với thu nhập từ 600 đến 10.000 đô la, và 5% với phần trên 10.000 đô la. Thuế này hết hiệu lực năm 1872.
Năm 1894, Quốc hội Mỹ lại thông qua thuế thu nhập, nhưng năm 1895 Toà án Tối cao tuyên nó trái Hiến pháp trong vụ Pollock kiện Farmers' Loan & Trust, vì Hiến pháp khi ấy yêu cầu thuế trực thu phải chia theo dân số các bang. Phải đến Tu chính án thứ 16, được phê chuẩn năm 1913, Quốc hội mới có quyền đánh thuế thu nhập mà không phải chia theo bang.
Biểu thuế năm 1913 rất nhẹ: mức thường 1%, cộng phụ thu luỹ tiến, thuế suất biên cao nhất 7% với phần thu nhập trên 500.000 đô la, một khoản tiền khổng lồ thời đó. Chỉ một số nhỏ người Mỹ phải nộp thuế này.
Phổ, Nhật Bản và làn sóng cuối thế kỷ 19
Ở châu Âu lục địa, cải cách thuế năm 1891 của Bộ trưởng Tài chính Phổ Johannes von Miquel dựng một thuế thu nhập luỹ tiến tính trên tự khai báo, thuế suất tối đa khoảng 4%. Cải cách này được coi là hình mẫu cho nhiều bang Đức và nước lân cận.
Nhật Bản thời Minh Trị đặt thuế thu nhập năm 1887, thuế suất luỹ tiến từ 1% đến 3% tuỳ mức thu nhập. Đây là một trong những thuế thu nhập luỹ tiến sớm nhất ở châu Á, ra đời trong lúc chính quyền Minh Trị tìm nguồn thu ngoài thuế ruộng đất vốn chiếm phần lớn ngân sách.
Cũng trong thế kỷ 19, thuế luỹ tiến trở thành đề tài tranh luận chính trị gay gắt. Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản năm 1848 của Marx và Engels liệt kê "thuế thu nhập luỹ tiến cao" trong các biện pháp đề xuất. Ở phía bên kia, nhiều nhà kinh tế tự do thời ấy, trong đó có John Stuart Mill, nghiêng về thuế tỉ lệ có ngưỡng miễn cho người nghèo, cho rằng đánh thuế suất cao hơn vào thu nhập lớn là đánh thuế vào sự cần cù và tiết kiệm. Cuộc tranh luận ấy, về bản chất, vẫn tiếp diễn tới ngày nay.
Dòng thời gian: thuế suất cao nhất lên rồi xuống
Sang thế kỷ 20, nhu cầu chi tiêu công tăng vọt khiến thuế suất cao nhất ở nhiều nước lên tới những mức mà hôm nay khó tưởng tượng. Lấy Mỹ làm ví dụ vì số liệu được ghi chép đầy đủ:
| Năm | Thuế suất biên cao nhất (thuế thu nhập liên bang Mỹ) |
|---|---|
| 1913 | 7% |
| Thập niên 1950 | 91–92% |
| 1965 | 70% (sau cải cách thuế năm 1964) |
| 1982 | 50% |
| 1988 | 28% (sau Đạo luật Cải cách thuế 1986) |
| Từ 2018 | 37% |
Cần đọc bảng này cẩn thận. Thuế suất 91% thập niên 1950 chỉ áp cho phần thu nhập trên một ngưỡng rất cao, và hệ thống khi ấy có nhiều khoản khấu trừ, nên số thuế thực nộp của người giàu nhất thấp hơn nhiều so với con số danh nghĩa. Ngược lại, cải cách 1986 hạ thuế suất nhưng bỏ bớt khấu trừ. So thuế suất cao nhất qua các thời kỳ chỉ cho biết hình dáng biểu thuế, không cho biết ai thực nộp bao nhiêu.
Anh, Pháp, các nước Bắc Âu và Nhật Bản cũng đi theo đường cong tương tự: thuế suất cao nhất rất cao ở giữa thế kỷ 20, hạ mạnh từ thập niên 1980. Từ thập niên 1990, một số nước Đông Âu còn đi xa hơn, bỏ hẳn luỹ tiến để dùng thuế phẳng, mở đầu là Estonia năm 1994.
Việt Nam: từ thuế thân tới thuế thu nhập cá nhân
Thời phong kiến và thời Pháp thuộc, thuế thân đánh theo đầu người đàn ông trong độ tuổi, cùng một mức với người giàu lẫn người nghèo. Đây là kiểu thuế ngược với luỹ tiến: tính theo phần trăm thu nhập, người nghèo chịu nặng hơn nhiều. Bãi bỏ thuế thân là một trong những quyết định đầu tiên của chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hoà năm 1945.
Thuế thu nhập luỹ tiến theo nghĩa hiện đại xuất hiện ở Việt Nam với Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao ban hành cuối năm 1990, áp dụng từ năm 1991, chỉ nhắm vào một nhóm nhỏ người có thu nhập cao. Luật Thuế thu nhập cá nhân năm 2007, có hiệu lực từ ngày 1/1/2009, mở rộng thành thuế phổ biến hơn với biểu luỹ tiến từng phần bảy bậc từ 5% đến 35% cho thu nhập từ tiền lương, tiền công. Biểu này đã được bàn sửa đổi theo hướng giảm số bậc; ai cần số cụ thể nên tra văn bản hiện hành.
Góc nhìn hôm nay: lịch sử dạy gì về thuế luỹ tiến
Lịch sử hơn hai thế kỷ cho thấy vài điều lặp đi lặp lại:
- Thuế luỹ tiến cần đo được thu nhập. Nó chỉ khả thi khi có sổ sách, lương trả qua giấy tờ, ngân hàng. Không phải ngẫu nhiên nó nở rộ cùng thời công nghiệp hoá.
- Thuế "tạm thời" hay ở lại. Thuế thu nhập Anh năm 1842 là một ví dụ kinh điển.
- Con số danh nghĩa khác gánh nặng thực tế. Thuế suất cao mà nhiều kẽ hở có thể thu ít hơn thuế suất vừa phải mà cơ sở thuế rộng.
- Tranh luận về mức độ luỹ tiến là tranh luận về giá trị, không có đáp án toán học duy nhất.
Muốn đọc thêm, cuốn Của cải của các dân tộc có phần V bàn riêng về thuế, đọc được bằng bản dịch tiếng Việt. Các bảo tàng tài chính, như Bảo tàng Ngân hàng Anh ở London, có trưng bày về lịch sử tiền và thuế. Ở Việt Nam, các văn bản thuế từ năm 1990 đến nay đều tra được trên cổng thông tin pháp luật của Nhà nước; đặt các biểu thuế qua từng thời kỳ cạnh nhau là cách nhanh nhất để thấy hệ thống đã thay đổi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Thuế luỹ tiến có từ khi nào?
Ý tưởng người giàu đóng góp nhiều hơn có từ rất lâu, nhưng thuế thu nhập có bậc thường được ghi nhận bắt đầu ở Anh năm 1799 dưới thời Thủ tướng William Pitt. Mỹ có biểu hai bậc năm 1862, Phổ và Nhật Bản dựng thuế thu nhập luỹ tiến cuối thế kỷ 19.
Ai là người đầu tiên đề xuất thuế luỹ tiến?
Không có một người phát minh duy nhất. Adam Smith năm 1776 viết rằng không quá vô lý nếu người giàu đóng góp hơn tỉ lệ thu nhập một chút, khi bàn về thuế tiền nhà. Nhiều nhà tư tưởng thế kỷ 18–19 đã bàn về ý này trước khi nó thành luật.
Thuế suất cao nhất ở Mỹ từng là bao nhiêu?
Thuế suất biên cao nhất của thuế thu nhập liên bang Mỹ từng ở mức trên 90% vào giữa thế kỷ 20, khoảng 91% trong phần lớn thập niên 1950. Mức này chỉ áp cho phần thu nhập trên một ngưỡng rất cao và hệ thống khi ấy có nhiều khoản khấu trừ, nên thuế thực nộp thấp hơn nhiều.
Việt Nam có thuế thu nhập luỹ tiến từ năm nào?
Việt Nam có Pháp lệnh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao áp dụng từ năm 1991. Luật Thuế thu nhập cá nhân có hiệu lực từ năm 2009 với biểu luỹ tiến từng phần bảy bậc từ 5% đến 35% cho tiền lương, tiền công.
Thuế thân khác thuế luỹ tiến thế nào?
Thuế thân thu một mức như nhau cho mỗi người, bất kể giàu nghèo, nên tính theo phần trăm thu nhập thì người nghèo chịu nặng hơn. Thuế luỹ tiến làm điều ngược lại: thu nhập càng cao, tỉ lệ nộp càng cao.
