Thuế suất biên và thuế suất bình quân: vì sao lên bậc không bị thiệt

Thuế suất biên là tỉ lệ thuế đánh vào đồng thu nhập kiếm thêm tiếp theo; thuế suất bình quân là tổng tiền thuế chia cho tổng thu nhập. Trong một biểu thuế luỹ tiến từng phần, thuế suất biên luôn bằng hoặc cao hơn thuế suất bình quân, và chính sự chênh lệch này làm nhiều người tưởng "lên bậc là bị thiệt". Thực tế, khi lên bậc chỉ phần vượt ngưỡng chịu thuế suất mới; tiền còn lại sau thuế vẫn tăng.

Hai con số, hai câu hỏi khác nhau

Mỗi con số trả lời một câu hỏi riêng, và lẫn hai câu hỏi là nguồn gốc của phần lớn tranh cãi quanh thuế luỹ tiến.

Người nói "mình đang ở bậc 30%" đang nói về thuế suất biên. Nhưng khi tính mình nộp bao nhiêu trong năm, con số phải dùng là thuế suất bình quân, thường thấp hơn nhiều.

Bảng số: thuế suất biên nhảy bậc, thuế suất bình quân bò lên

Dùng một biểu thuế minh hoạ theo tháng: đến 10 triệu đồng 5%; trên 10 đến 30 triệu 10%; trên 30 đến 60 triệu 20%; trên 60 đến 100 triệu 30%; trên 100 triệu 35%. Đây là biểu tự đặt để tính cho tròn, không phải biểu đang áp dụng ở đâu.

Ba điều đọc ra từ bảng:

• Thuế suất bình quân luôn đứng dưới thuế suất biên, trừ ở bậc đầu tiên nơi hai con số bằng nhau.
• Khoảng cách giữa hai con số lớn nhất ở vùng giữa. Người có 40 triệu "ở bậc 20%" nhưng chỉ nộp hơn 11%.
• Thuế suất bình quân tiến sát dần tới thuế suất bậc cao nhất (35%) mà không chạm. Với 1 tỉ đồng một tháng, nó mới đạt 33,6%.

Tính một lần tăng lương bằng thuế suất biên

Thuế suất biên là công cụ đúng khi cân nhắc một thay đổi. Giả sử thu nhập tính thuế 28 triệu đồng một tháng, được đề nghị thêm 6 triệu cho một việc phụ.

• 2 triệu đầu của khoản thêm (từ 28 lên 30) nằm ở bậc 10%: thuế 0,2 triệu.
• 4 triệu còn lại (từ 30 lên 34) nằm ở bậc 20%: thuế 0,8 triệu.

Thêm 6 triệu, mất 1 triệu thuế, còn lại 5 triệu. Thuế suất biên trung bình trên khoản thêm là khoảng 16,7%. Người này chạm sang bậc 20% nhưng không hề bị tính 20% trên 28 triệu cũ. Tiền mang về vẫn tăng 5 triệu.

Nếu ai đó nói "đừng nhận, lên bậc 20% là thiệt", người đó đang nhầm luỹ tiến từng phần với luỹ tiến toàn phần. Trong biểu luỹ tiến từng phần, không có mức thu nhập nào mà kiếm thêm lại khiến tiền còn lại giảm.

Khi thuế suất biên thật sự vượt 50%: những chỗ "vách" có thật

Điều trên chỉ đúng với một biểu thuế đơn thuần. Khi thuế đi kèm những khoản được cho rồi bị rút lại theo thu nhập, thuế suất biên thực tế có thể cao bất ngờ, thậm chí vượt 100%.

Phần miễn thuế bị rút dần ở Anh

Ở Anh, mỗi người có một khoản thu nhập không chịu thuế (personal allowance), tính tới năm thuế 2025–2026 là 12.570 bảng. Nhưng khi thu nhập vượt 100.000 bảng, cứ mỗi 2 bảng vượt thì khoản miễn này bị rút 1 bảng, cho tới khi mất hết ở khoảng 125.140 bảng. Trong vùng đó, kiếm thêm 100 bảng thì vừa phải nộp 40 bảng thuế bậc cao, vừa mất 50 bảng miễn thuế (khoản này giờ chịu thuế 40%, thêm 20 bảng). Tổng cộng mất 60 bảng trên 100 bảng kiếm thêm: thuế suất biên thực tế 60%, cao hơn cả bậc cao nhất danh nghĩa 45%.

Vách trợ cấp

Ở nhiều nước, có những khoản hỗ trợ dành cho người dưới một ngưỡng thu nhập: trợ cấp nhà ở, học bổng theo hoàn cảnh, bảo hiểm y tế được hỗ trợ. Nếu khoản hỗ trợ bị cắt trọn ngay khi vượt ngưỡng, ta có một vách. Ví dụ giả định: một gia đình có thu nhập dưới 10 triệu đồng được hỗ trợ 1 triệu mỗi tháng. Kiếm thêm 200.000 đồng, vượt lên 10,2 triệu, mất trọn 1 triệu hỗ trợ. Tiền thực có giảm 800.000 đồng: thuế suất biên thực tế trên khoản kiếm thêm là 500%.

Giới chính sách gọi đây là "bẫy" vì nó làm người ta không muốn kiếm thêm. Cách sửa phổ biến là rút hỗ trợ dần theo tỉ lệ thay vì cắt một lần, đúng tinh thần của luỹ tiến từng phần.

Trượt bậc: khi đứng yên mà vẫn bị đẩy lên

Có một cách lên bậc mà không giàu thêm: các ngưỡng bậc giữ nguyên nhiều năm trong khi lương danh nghĩa tăng theo giá cả. Người có sức mua y như cũ nhưng thu nhập danh nghĩa cao hơn sẽ có thêm phần rơi vào bậc trên, thuế suất bình quân nhích lên. Người Anh gọi là "fiscal drag", người Mỹ gọi là "bracket creep".

Để tránh, Mỹ điều chỉnh các ngưỡng thuế liên bang hằng năm theo chỉ số giá từ giữa thập niên 1980. Việt Nam chọn cách khác: luật thuế thu nhập cá nhân quy định điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh khi chỉ số giá tiêu dùng biến động quá 20% so với lần điều chỉnh trước. Anh thì trong những năm gần đây chủ động giữ nguyên các ngưỡng, nên số người rơi vào bậc 40% tăng lên đáng kể. Không cách nào "trung lập" hoàn toàn; đó là lựa chọn chính sách.

Đồ thị nói gì: đường gấp khúc và đường cong

Nếu vẽ ra giấy với trục ngang là thu nhập:

• Tổng thuế là một đường gấp khúc đi lên, liền mạch, mỗi khúc dốc hơn khúc trước. Độ dốc của mỗi khúc chính là thuế suất biên.
• Thuế suất biên là một đường bậc thang, nhảy lên ở mỗi ngưỡng.
• Thuế suất bình quân là đường cong mượt bò lên dưới đường bậc thang, gãy góc nhẹ ở mỗi ngưỡng nhưng không bao giờ nhảy.

Đức có một cách làm hiếm: trong một khoảng thu nhập lớn, thuế suất biên không nhảy bậc mà tăng tuyến tính liên tục, khoảng từ 14% lên 42%, theo một công thức đa thức ghi trong luật. Thay vì bậc thang, đồ thị thuế suất biên ở đó là một con dốc thẳng. Ý tưởng là xoá luôn cả những cú nhảy nhỏ của thuế suất biên, để không ngưỡng nào đặc biệt hơn ngưỡng nào.

Góc nhìn hôm nay: đọc đúng con số của chính mình

Ba thói quen giúp không bị lừa bởi chữ "bậc":

1. Khi nghe ai nói thuế suất, hỏi lại: biên hay bình quân? Hai người cùng "chịu thuế 20%" có thể đang nói hai chuyện khác hẳn.
2. Khi cân nhắc một khoản thu thêm, dùng thuế suất biên của đúng phần thêm, kèm mọi khoản bị mất theo (hỗ trợ, ưu đãi). Đó mới là "giá" của đồng kiếm thêm.
3. Khi so gánh nặng thuế giữa các nước, dùng thuế suất bình quân ở cùng mức thu nhập, cộng cả bảo hiểm bắt buộc. Chỉ so bậc cao nhất là so hai đỉnh núi mà quên phần lớn người dân sống dưới chân núi.

Muốn tự kiểm, chỉ cần một bảng tính với hai cột: thu nhập và tổng thuế. Lấy hiệu tổng thuế giữa hai dòng liền nhau chia cho hiệu thu nhập, ta có thuế suất biên. Lấy tổng thuế chia cho thu nhập ở mỗi dòng, ta có thuế suất bình quân. Vẽ hai cột đó lên cùng một biểu đồ là thấy toàn bộ câu chuyện.