Giá điện bậc thang không phải riêng Việt Nam. Nhật Bản dùng biểu ba bậc cho hộ gia đình từ năm 1974, Hàn Quốc từng có sáu bậc với bậc cao nhất đắt gần 12 lần bậc thấp nhất rồi rút xuống ba bậc từ cuối năm 2016, Trung Quốc áp dụng ba bậc trên toàn quốc từ năm 2012, California có "lượng cơ bản" giá thấp từ giữa thập niên 1970. Ngược lại, phần lớn châu Âu tính điện gần như một giá cho mọi số điện, cộng phí cố định. Mỗi nơi chọn một cách vì mỗi cách có cái được và cái mất riêng.
Tên gọi chung: biểu giá bậc tăng dần
Giới kinh tế năng lượng gọi kiểu giá này là increasing block tariff, tạm dịch "biểu giá khối tăng dần": điện năng tiêu thụ trong kỳ được chia thành các khối, khối sau đắt hơn khối trước, mỗi khối tính theo giá của chính nó. Về toán, nó giống hệt thuế luỹ tiến từng phần.
Chiều ngược lại là decreasing block tariff, khối sau rẻ hơn khối trước, từng phổ biến ở nhiều nước giữa thế kỷ 20 khi ngành điện muốn khuyến khích dùng nhiều để tận dụng nhà máy lớn. Cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 làm nhiều nơi đảo chiều: điện trở nên đắt, tiết kiệm trở thành mục tiêu, và biểu giá bậc tăng dần lan rộng.
Nhật Bản: ba bậc từ sau khủng hoảng dầu
Nhật Bản đưa biểu giá điện hộ gia đình ba bậc vào năm 1974, ngay sau khủng hoảng dầu, với ý tưởng rõ ràng: bậc đầu là lượng điện cho nhu cầu tối thiểu, giữ giá thấp; bậc hai là mức dùng trung bình; bậc ba cho phần dùng nhiều, giá cao để khuyến khích tiết kiệm. Ở vùng của Công ty Điện lực Tokyo, các ngưỡng quen thuộc là 120 kWh và 300 kWh mỗi tháng.
Từ năm 2016, Nhật mở cửa thị trường bán lẻ điện cho hộ gia đình. Người dân có thể chọn nhà cung cấp và gói giá khác, nhiều gói không còn bậc thang mà theo khung giờ hoặc giá cố định. Biểu ba bậc vẫn tồn tại trong các gói giá được quản lý của các công ty điện lực khu vực.
Hàn Quốc: từ sáu bậc gấp 11,7 lần xuống ba bậc gấp 3 lần
Hàn Quốc là ví dụ nổi tiếng về một biểu bậc thang quá dốc. Trước cải cách cuối năm 2016, điện sinh hoạt có sáu bậc, mỗi bậc 100 kWh, đơn giá điện năng bậc cao nhất khoảng 709,5 won/kWh, gấp khoảng 11,7 lần bậc thấp nhất (60,7 won/kWh). Mùa hè năm 2016 nắng nóng kéo dài, nhiều gia đình bật điều hoà rồi nhận hoá đơn tăng vọt, và biểu giá trở thành đề tài phản đối rộng rãi.
Từ tháng 12/2016, Hàn Quốc rút xuống ba bậc: đến 200 kWh, 201–400 kWh và trên 400 kWh, đơn giá khoảng 93,3 – 187,9 – 280,6 won/kWh, chênh lệch đỉnh – đáy còn khoảng 3 lần. Dưới đây là tiền điện năng tính theo hai biểu (chưa kể phí cơ bản, thuế và các khoản điều chỉnh):
| Tiêu thụ mỗi tháng | Biểu sáu bậc (trước 12/2016) | Biểu ba bậc (từ 12/2016) |
|---|---|---|
| 200 kWh | khoảng 18.660 won | khoảng 18.660 won |
| 500 kWh | khoảng 107.280 won | khoảng 84.300 won |
| 700 kWh | khoảng 249.180 won | khoảng 140.420 won |
Ở mức 200 kWh hai biểu cho cùng một số, vì cải cách được thiết kế để giữ nguyên hoá đơn của hộ dùng ít. Khác biệt dồn về phía hộ dùng nhiều: ở 700 kWh, biểu cũ đắt hơn biểu mới gần 1,8 lần. Hàn Quốc còn nới ngưỡng bậc vào mùa hè và đặt thêm mức giá rất cao cho những hộ dùng cực nhiều.
Trung Quốc: ba bậc theo tỉ lệ hộ gia đình
Trung Quốc triển khai giá điện bậc thang cho hộ dân trên toàn quốc từ tháng 7/2012. Cách đặt ngưỡng đáng chú ý: thay vì một con số chung, mỗi tỉnh đặt ngưỡng sao cho bậc 1 bao phủ khoảng 80% số hộ (tức 80% hộ dùng ít hơn ngưỡng này), bậc 2 bao phủ tới khoảng 95% số hộ. Bậc 2 đắt hơn bậc 1 khoảng 0,05 nhân dân tệ/kWh, bậc 3 đắt hơn khoảng 0,3 nhân dân tệ/kWh. Ngưỡng thường tính theo năm, nên một tháng hè dùng nhiều có thể được bù bởi những tháng mát.
Thiết kế này cho thấy một triết lý: phần lớn người dân không cảm thấy thay đổi, chỉ khoảng 5% hộ dùng nhiều nhất chịu bậc giá cao rõ rệt.
California: lượng cơ bản và cuộc rút bậc
Ở California, Đạo luật Warren–Miller về điện năng tối thiểu (Energy Lifeline Act) năm 1975 yêu cầu các công ty điện bán một "lượng cơ bản" (baseline) cho mỗi hộ với giá thấp, phần vượt chịu giá cao hơn. Lượng cơ bản khác nhau theo vùng khí hậu và mùa: vùng sa mạc nóng có lượng cơ bản mùa hè cao hơn vùng ven biển mát.
Sau khủng hoảng điện năm 2000–2001, biểu giá có lúc lên tới năm bậc với bậc trên rất đắt. Năm 2015, cơ quan quản lý tiện ích California quyết định rút dần về hai bậc kèm phụ phí cho người dùng rất nhiều, rồi từ năm 2019–2020 chuyển phần lớn khách hàng sang giá theo khung giờ làm mặc định. Bài học ở đây: khi điện mặt trời làm điện buổi trưa rẻ và điện chiều tối đắt, "dùng bao nhiêu" không còn quan trọng bằng "dùng lúc nào".
Châu Âu và nơi khác: một giá, cộng phí cố định
Phần lớn các nước châu Âu tính điện hộ gia đình theo một đơn giá cho mọi kWh, cộng phí cố định hằng tháng cho đấu nối, công suất hoặc đồng hồ, có thể thêm giá ngày – đêm. Ý từng có biểu luỹ tiến cho hộ gia đình và đã bỏ dần trong nửa cuối thập niên 2010. Hỗ trợ người thu nhập thấp ở châu Âu thường đi theo đường khác: trợ cấp tiền điện, giá ưu đãi cho hộ đủ điều kiện, chứ không qua bậc giá.
Ấn Độ thì ngược lại, các bang dùng rộng rãi kiểu "telescopic", tức bậc thang tăng dần, thường kèm bậc rất rẻ cho hộ dùng ít.
Bảng tổng hợp và cuộc tranh luận về hiệu quả
| Nơi | Cách tính chính cho hộ gia đình | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Việt Nam | Bậc thang tăng dần | Sáu bậc từ năm 2015, bậc cao nhất xấp xỉ 1,7 lần bậc thấp nhất; đã có dự thảo rút số bậc |
| Nhật Bản | Ba bậc (gói được quản lý) | Có từ năm 1974; thị trường bán lẻ mở từ 2016 |
| Hàn Quốc | Ba bậc | Từ sáu bậc (11,7 lần) xuống ba bậc (khoảng 3 lần) cuối 2016 |
| Trung Quốc | Ba bậc theo năm | Ngưỡng theo tỉ lệ hộ: 80% và 95% |
| California | Khung giờ, kèm lượng cơ bản | Rút từ năm bậc về hai bậc, rồi chuyển sang khung giờ |
| Phần lớn châu Âu | Một giá + phí cố định | Hỗ trợ người nghèo qua trợ cấp riêng |
Vì sao không phải nước nào cũng dùng bậc thang? Lý lẽ ủng hộ: khuyến khích tiết kiệm, bảo vệ hộ dùng ít, người dùng nhiều trả phần lớn chi phí đầu tư mới. Lý lẽ phản đối có hai điểm nặng ký. Thứ nhất, lượng điện phụ thuộc số người trong nhà nhiều hơn mức giàu nghèo: một gia đình sáu người thu nhập thấp có thể dùng nhiều hơn một người độc thân thu nhập cao, nên bậc thang có thể nhắm sai đối tượng. Một nghiên cứu lớn của Ngân hàng Thế giới năm 2005 về trợ giá điện nước ở các nước đang phát triển đã nêu rõ vấn đề này. Thứ hai, chi phí sản xuất điện phụ thuộc giờ dùng nhiều hơn lượng dùng, nên giá theo khung giờ phản ánh chi phí sát hơn.
Góc nhìn hôm nay: đọc biểu giá điện của nơi mình đến
Khi sống hay làm việc ở một nước khác, ba câu hỏi giúp hiểu ngay hoá đơn điện: điện tính theo bậc, theo khung giờ hay một giá; có phí cố định hằng tháng không và bao nhiêu; ngưỡng bậc tính theo tháng hay theo năm. Với Việt Nam, biểu giá hiện hành luôn được EVN công bố trên trang chính thức; khi đọc các con số về giá điện, hãy để ý ngày áp dụng, vì giá bán lẻ được điều chỉnh nhiều lần trong những năm gần đây.
Câu hỏi thường gặp
Những nước nào áp dụng giá điện bậc thang?
Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam và nhiều nước châu Á khác dùng giá điện bậc thang tăng dần cho hộ gia đình. California có lượng cơ bản giá thấp từ năm 1975, nay chủ yếu tính theo khung giờ. Phần lớn châu Âu tính một giá cho mọi số điện, cộng phí cố định.
Giá điện bậc thang Hàn Quốc thay đổi thế nào năm 2016?
Trước tháng 12/2016, Hàn Quốc có sáu bậc, bậc cao nhất đắt khoảng 11,7 lần bậc thấp nhất. Sau mùa hè nóng năm 2016 và nhiều phản ứng, biểu được rút xuống ba bậc với chênh lệch khoảng 3 lần, giữ nguyên hoá đơn hộ dùng ít và giảm mạnh cho hộ dùng nhiều.
Trung Quốc tính giá điện bậc thang ra sao?
Từ tháng 7/2012, Trung Quốc áp dụng ba bậc cho hộ dân, ngưỡng do từng tỉnh đặt sao cho bậc 1 bao phủ khoảng 80% số hộ và bậc 2 tới khoảng 95%. Bậc 2 đắt hơn khoảng 0,05 nhân dân tệ, bậc 3 đắt hơn khoảng 0,3 nhân dân tệ mỗi kWh.
Vì sao châu Âu không tính giá điện bậc thang?
Phần lớn châu Âu coi giá điện nên phản ánh chi phí, nên dùng một đơn giá cộng phí cố định, có thể kèm giá ngày đêm. Hỗ trợ người thu nhập thấp được làm qua trợ cấp riêng, vì lượng điện phụ thuộc số người trong nhà nhiều hơn mức thu nhập.
Giá điện bậc thang có công bằng không?
Còn tranh luận. Bậc thang bảo vệ hộ dùng ít và khuyến khích tiết kiệm, nhưng có thể làm hộ đông người, dù nghèo, bị đẩy lên bậc cao. Nhiều nơi khắc phục bằng cách tính định mức theo số người, đặt ngưỡng theo năm, hoặc kết hợp với giá theo khung giờ.
