Phạt theo thu nhập ở Phần Lan: tiền phạt theo ngày (day-fine) tính thế nào

Phạt theo thu nhập (day-fine, tiền phạt theo ngày) là cách xử phạt trong đó toà án hay cảnh sát không ấn định một số tiền cố định, mà định ra số "ngày phạt" theo mức độ vi phạm, rồi nhân với giá trị một ngày phạt tính từ thu nhập của người vi phạm. Phần Lan áp dụng từ năm 1921 và nổi tiếng với những vé phạt tốc độ hàng trăm nghìn euro cho người rất giàu. Ý tưởng là để hình phạt "đau" như nhau với mọi người, thay vì nhẹ tênh với người giàu và quá sức với người nghèo.

Vì sao tiền phạt cố định lại là luỹ thoái

Một khoản phạt cố định, ví dụ 2 triệu đồng cho một lỗi, có tác động rất khác nhau tuỳ người nhận:

Xét theo phần trăm thu nhập, tiền phạt cố định là một khoản thu luỹ thoái, giống thuế thân. Với người thu nhập 6 triệu, đó là mười ngày làm việc. Với người thu nhập 1 tỉ mỗi tháng, đó là chưa tới một giờ. Tác dụng răn đe vì thế rất lệch: có người sợ đến mức không dám ra đường, có người coi như phí đỗ xe.

Hệ thống ngày phạt sửa chỗ lệch ấy bằng cách tách hai câu hỏi: vi phạm nặng tới đâu (quyết định số ngày phạt), và người này có khả năng chi trả tới đâu (quyết định giá trị một ngày).

Công thức của Phần Lan

Ở Phần Lan, giá trị một ngày phạt được tính gần đúng như sau: lấy thu nhập ròng hằng tháng (sau thuế) trừ đi một khoản cố định cho sinh hoạt tối thiểu, khoảng 255 euro, rồi chia cho 60. Mỗi người phụ thuộc (như con nhỏ) được trừ thêm một khoản nhỏ mỗi ngày phạt, và giá trị một ngày phạt có mức sàn khoảng 6 euro. Số ngày phạt cho một lỗi thường từ 1 đến 120, tuỳ mức độ; với lỗi chạy quá tốc độ, số ngày tăng theo số km/h vượt.

Chia cho 60 có nghĩa là một ngày phạt xấp xỉ một nửa thu nhập "khả dụng" của một ngày. Công thức cụ thể và các mức đã được điều chỉnh qua thời gian, nên con số trên dùng để hiểu cơ chế.

Tính tay hai người cùng một lỗi

Giả sử một lỗi chạy quá tốc độ bị định 20 ngày phạt.

• Người A thu nhập ròng 3.000 euro/tháng: (3.000 − 255) ÷ 60 ≈ 45,75 euro một ngày phạt. 20 ngày phạt ≈ 915 euro.
• Người B thu nhập ròng 600 euro/tháng: (600 − 255) ÷ 60 = 5,75 euro, thấp hơn mức sàn, nên lấy 6 euro. 20 ngày phạt = 120 euro.
• Người C thu nhập ròng 60.000 euro/tháng: (60.000 − 255) ÷ 60 ≈ 995,75 euro. 20 ngày phạt ≈ 19.915 euro.

Nhờ khoản trừ sinh hoạt tối thiểu ở đầu công thức, tỉ lệ trên thu nhập tăng nhẹ theo thu nhập: đây là một dạng luỹ tiến có ngưỡng miễn, giống hệt thuế phẳng có khoản miễn. Với người thu nhập thấp, mức sàn lại kéo tỉ lệ lên một chút. Nhưng điều cốt lõi là cả ba cùng mất từ một phần năm tới một phần ba thu nhập tháng, thay vì một người mất 33% còn người kia mất 0,2% như với tiền phạt cố định.

Những vé phạt nổi tiếng

Vì công thức không có trần cho các lỗi tính bằng ngày phạt, người có thu nhập rất cao ở Phần Lan đã nhận những vé phạt gây chú ý quốc tế:

• Năm 2002: Anssi Vanjoki, khi đó là một lãnh đạo cấp cao của Nokia, bị phạt 116.000 euro vì chạy mô tô khoảng 75 km/h trong khu vực giới hạn 50 km/h ở Helsinki. Mức phạt sau đó được giảm mạnh khi ông chứng minh thu nhập đã giảm so với năm được dùng để tính.
• Năm 2004: Jussi Salonoja, người thừa kế một công ty chế biến thịt, bị phạt 170.000 euro vì chạy khoảng 80 km/h trong khu vực 40 km/h.
• Năm 2023: doanh nhân Anders Wiklöf ở quần đảo Åland bị phạt khoảng 121.000 euro vì chạy quá tốc độ, khoảng 82 km/h trong khu vực 50 km/h.

Những vé phạt này thường được báo chí đưa như chuyện lạ, nhưng với người Phần Lan đó là hệ quả tự nhiên của một nguyên tắc được chấp nhận rộng rãi.

Lịch sử: từ Bắc Âu lan sang châu Âu

Ý tưởng thường được gắn với các nhà luật học Bắc Âu đầu thế kỷ 20, những người cho rằng hình phạt tiền chỉ công bằng khi tính đến khả năng chi trả. Ở Đức, Bộ luật Hình sự quy định số ngày phạt từ 5 đến 360 và giá trị một ngày từ 1 đến 30.000 euro, căn cứ thu nhập ròng của người bị kết án. Ở Thuỵ Sĩ, một tài xế lái Ferrari ở bang St. Gallen năm 2010 bị phạt số tiền tương đương khoảng 290.000 đô la Mỹ theo cơ chế này, vì là người tái phạm và có tài sản lớn.

Anh không dùng ngày phạt nhưng có cách gần giống: các toà án sơ thẩm (magistrates' courts) xếp lỗi vào các nhóm A đến F, mỗi nhóm tương ứng một tỉ lệ thu nhập tuần. Ví dụ lỗi chạy quá tốc độ nghiêm trọng có thể bị phạt khoảng 150% thu nhập tuần, nhưng có mức trần, nên không tạo ra những vé phạt khổng lồ như Phần Lan.

Ưu điểm, khó khăn và những câu hỏi còn mở

Ưu điểm: răn đe đồng đều hơn; người nghèo ít bị đẩy vào cảnh không trả nổi tiền phạt rồi bị phạt nặng thêm; người giàu không thể "mua quyền vi phạm".

Khó khăn:

• Phải biết thu nhập của người vi phạm. Phần Lan làm được vì cảnh sát tra được dữ liệu thuế gần như ngay tại chỗ, và thông tin thu nhập cá nhân ở đây vốn công khai một phần. Ở nơi dữ liệu thu nhập không đầy đủ, áp dụng rất khó.
• Thu nhập khác tài sản: người có tài sản lớn nhưng thu nhập khai báo thấp có thể chịu phạt nhẹ.
• Câu hỏi công bằng theo chiều ngược: có người cho rằng cùng một hành vi thì phải cùng một mức phạt, bất kể ai làm.

Vì vậy nhiều nước, trong đó Phần Lan, kết hợp hai cách: lỗi nhỏ phạt cố định (vé phạt thường), lỗi nặng hơn mới tính theo ngày phạt.

Ở Việt Nam, tiền phạt vi phạm hành chính, kể cả giao thông, quy định theo khung số tiền cố định cho từng hành vi, không tính theo thu nhập. Mức phạt cụ thể quy định trong các nghị định xử phạt hiện hành và được cơ quan có thẩm quyền quyết định trong khung.

Góc nhìn hôm nay: một phép thử nhỏ về công bằng

Thử tự hỏi: một mức phạt bằng bao nhiêu phần trăm thu nhập tháng thì đủ làm mình chạy chậm lại? Rồi nhân con số đó với thu nhập của một người thu nhập thấp hơn mình mười lần và một người cao hơn mình mười lần. Nếu muốn ba người cùng "đau" như nhau, ta đã tự dựng lại đúng hệ thống ngày phạt. Nếu thấy cả ba nên nộp cùng một số tiền, ta đang đứng về phía phạt cố định. Không có đáp án toán học, nhưng phép thử cho thấy rõ cuộc tranh luận giữa phạt cố định và phạt luỹ theo thu nhập thực chất là tranh luận về nghĩa của chữ "như nhau".