Thuế luỹ thoái là gì: vì sao người thu nhập thấp chịu tỉ lệ thuế cao hơn

Thuế luỹ thoái là loại thuế mà tỉ lệ trên thu nhập giảm dần khi thu nhập tăng: người thu nhập thấp nộp một phần thu nhập lớn hơn người thu nhập cao, dù số tiền tuyệt đối có thể ít hơn. Ví dụ điển hình là thuế thân thu cùng một mức cho mọi người, và ở mức độ nhẹ hơn là thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, vì người thu nhập thấp tiêu gần hết thu nhập vào hàng hoá chịu thuế. Đây là chiều ngược của thuế luỹ tiến.

Luỹ tiến, tỉ lệ, luỹ thoái: ba hình dáng của một loại thuế

Mọi loại thuế đều có thể xếp vào ba nhóm, tuỳ tỉ lệ thuế trên thu nhập thay đổi thế nào khi thu nhập tăng:

Chữ quan trọng là "trên thu nhập". Thuế giá trị gia tăng 10% là thuế tỉ lệ nếu xét trên giá hàng: mua gì cũng 10%. Nhưng nếu xét trên thu nhập của người mua, nó thành luỹ thoái, vì tỉ lệ thu nhập được tiêu vào hàng chịu thuế giảm dần khi người ta giàu lên.

Thuế thân: hình mẫu luỹ thoái rõ nhất

Thuế thân, hay thuế đầu người, thu một số tiền cố định cho mỗi người. Nếu mỗi người nộp 500.000 đồng một năm, người có thu nhập 50 triệu đồng một năm mất 1%, người có thu nhập 500 triệu đồng mất 0,1%. Tỉ lệ chênh nhau mười lần theo chiều ngược.

Thời phong kiến và thời Pháp thuộc, thuế thân ở Việt Nam là gánh nặng lớn với nông dân nghèo, và việc bãi bỏ nó là một trong những sắc lệnh đầu tiên của chính quyền mới năm 1945. Ở châu Âu, cuộc nổi dậy của nông dân Anh năm 1381 nổ ra sau đợt thu thuế đầu người lần thứ ba trong vài năm.

Ví dụ gần đây và nổi tiếng nhất là "Community Charge" ở Anh: một khoản thu địa phương theo đầu người người lớn, thay cho thuế tính theo giá trị nhà, áp dụng ở Scotland từ năm 1989, ở Anh và xứ Wales từ năm 1990. Nó gặp phản đối dữ dội, kể cả một cuộc biểu tình lớn ở London tháng 3/1990, và bị thay bằng Council Tax tính theo nhóm giá trị nhà từ năm 1993. Bài học được giới tài chính công nhắc mãi: một khoản thu rõ ràng là luỹ thoái rất khó được chấp nhận.

Thuế tiêu dùng: luỹ thoái khi nhìn bằng thu nhập

Thử ba hộ gia đình giả định. Mọi khoản chi tiêu đều chịu thuế giá trị gia tăng 10% tính trên giá chưa thuế, nghĩa là trong mỗi 110 đồng chi ra có 10 đồng là thuế (khoảng 9,1%).

Hộ C nộp nhiều tiền thuế nhất, gần gấp bảy hộ A. Nhưng tính theo phần trăm thu nhập, hộ A chịu gấp ba lần hộ C. Đó là định nghĩa của luỹ thoái.

Nhưng các nhà kinh tế còn tranh luận

Có hai lý lẽ làm bức tranh bớt dốc:

• Nhìn cả đời thay vì một tháng. Phần hộ C để dành hôm nay rồi cũng được tiêu vào lúc nào đó, khi đó cũng chịu thuế. Nếu đo thuế tiêu dùng trên chi tiêu cả đời thay vì thu nhập một năm, nó gần với thuế tỉ lệ hơn nhiều.
• Thuế suất không đều. Hầu hết các nước giảm hoặc miễn thuế tiêu dùng cho hàng thiết yếu. Ở Việt Nam, nước sạch sinh hoạt, thuốc chữa bệnh và một số hàng thiết yếu chịu thuế suất 5%; một số nông sản chưa chế biến không chịu thuế giá trị gia tăng ở khâu sản xuất. Vì người thu nhập thấp chi phần lớn vào nhóm này, thuế suất thực tế họ chịu thấp hơn 10%.

Dù vậy, đo theo thu nhập hằng năm, các nghiên cứu ở nhiều nước vẫn thường thấy thuế tiêu dùng có tính luỹ thoái nhẹ.

Thuế tiêu thụ đặc biệt và câu hỏi "thuế tội lỗi"

Thuế đánh vào thuốc lá, rượu bia, nước ngọt có đường thường luỹ thoái hơn cả thuế giá trị gia tăng, vì chi tiêu cho các thứ này không tăng theo thu nhập. Một người hút một bao thuốc mỗi ngày nộp gần như cùng số thuế dù thu nhập 5 triệu hay 50 triệu.

Người ủng hộ trả lời rằng mục tiêu của các thuế này là sức khoẻ: người thu nhập thấp thường nhạy với giá hơn, nên khi giá tăng họ giảm hút, giảm uống nhiều hơn, và lợi ích sức khoẻ cũng dồn về phía họ. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị tăng thuế thuốc lá như một biện pháp hiệu quả để giảm hút thuốc. Đây là chỗ hiếm hoi mà tính luỹ thoái được cân với một mục tiêu khác, và tranh luận vẫn còn tiếp tục.

Khoản đóng có trần: luỹ thoái ở phía trên

Một dạng luỹ thoái ít ai để ý là các khoản đóng theo tỉ lệ nhưng có mức trần. Ở Việt Nam, người lao động đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc 8% tiền lương đóng bảo hiểm, nhưng tiền lương làm căn cứ đóng tối đa bằng 20 lần mức lương cơ sở. Với mức lương cơ sở 2,34 triệu đồng áp dụng từ tháng 7/2024, trần là 46,8 triệu đồng.

Dưới trần là tỉ lệ, trên trần là luỹ thoái. Mỹ có cấu trúc tương tự: thuế an sinh xã hội 6,2% phía người lao động chỉ áp cho tiền lương tới một mức trần, năm 2025 là 176.100 đô la. Cần nói thêm: bảo hiểm xã hội khác thuế ở chỗ quyền lợi lương hưu cũng có trần tương ứng, nên người đóng nhiều hơn nhận nhiều hơn; vì vậy nhiều nhà kinh tế không coi nó là luỹ thoái theo nghĩa thuế thuần tuý. Mức lương cơ sở được điều chỉnh theo thời gian, nên con số trần cần tra lại khi dùng.

Đo độ luỹ tiến, luỹ thoái của cả hệ thống

Một hệ thống thuế có cả thuế luỹ tiến (thuế thu nhập) lẫn thuế luỹ thoái (thuế tiêu dùng). Câu hỏi đáng quan tâm là tổng cộng lại thì sao. Các nhà kinh tế dùng nhiều thước đo, trong đó có chỉ số Kakwani đề xuất năm 1977: so độ tập trung của gánh nặng thuế với độ tập trung của thu nhập. Chỉ số dương là luỹ tiến, âm là luỹ thoái.

Ở nhiều nước đang phát triển, thuế tiêu dùng chiếm phần lớn tổng thu thuế, còn thuế thu nhập cá nhân chiếm phần nhỏ. Điều đó có nghĩa là hệ thống thuế tổng thể có thể gần tỉ lệ hoặc hơi luỹ thoái dù biểu thuế thu nhập rất luỹ tiến. Bức tranh đầy đủ còn phải tính đến phía chi: tiền thuế được chi cho giáo dục, y tế, trợ cấp thế nào cũng quyết định ai thực sự được lợi.

Góc nhìn hôm nay: tự ước thuế tiêu dùng của nhà mình

Một phép tính làm được trong mười phút:

1. Cộng chi tiêu một tháng của gia đình, bỏ tiền nhà thuê, học phí, tiền gửi tiết kiệm.
2. Tách phần mua ở siêu thị, nhà hàng, cửa hàng có hoá đơn (thường chịu 8–10%) với phần chợ, rau thịt tươi (thường chịu 5% hoặc không chịu ở khâu bán đầu tiên).
3. Nhân phần thứ nhất với khoảng 9% (10/110) và phần thứ hai với khoảng 4,8% (5/105).
4. Chia tổng cho thu nhập tháng.

Con số ra thường nằm đâu đó trong khoảng vài phần trăm thu nhập. Lặp lại với một tháng chi tiêu nhiều, như tháng Tết, sẽ thấy tỉ lệ nhảy lên. Đó là cảm giác trực tiếp nhất về chữ "luỹ thoái": không ai thu thêm của mình, nhưng phần thuế trong túi tiền lại nặng hơn đúng lúc mình tiêu nhiều so với thu nhập.