Thuế thu nhập luỹ tiến ở các nước: số bậc, mức cao nhất và thuế phẳng

Phần lớn các nước đánh thuế thu nhập cá nhân theo biểu luỹ tiến từng phần, thường từ 3 đến 8 bậc, thuế suất cao nhất phổ biến trong khoảng 35–50%. Một nhóm nhỏ dùng thuế phẳng (một thuế suất duy nhất, kèm ngưỡng miễn), như Hungary hay Bulgaria; một số nước vùng Vịnh như UAE không đánh thuế thu nhập cá nhân. Nhưng so thuế suất cao nhất giữa các nước rất dễ sai, vì mỗi nơi tính trên một "thu nhập tính thuế" khác nhau và cộng thêm những khoản khác nhau.

Bảng so sánh nhanh: số bậc và thuế suất

Bảng dưới ghi thuế thu nhập cá nhân ở cấp trung ương, tính tới khoảng năm 2025, chưa kể thuế địa phương và các khoản đóng bảo hiểm bắt buộc. Biểu thuế các nước thay đổi khá thường xuyên, nên coi đây là bức tranh hình dáng, không phải số để khai báo.

Châu Á: nhiều bậc, đỉnh cao nhưng ngưỡng xa

Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam có điểm chung: bảy tám bậc, thuế suất cao nhất từ 35% đến 45%. Nhìn đỉnh thì khá nặng. Nhưng các bậc trên cùng thường bắt đầu ở mức thu nhập rất cao so với thu nhập trung bình, nên phần đông người làm công chỉ chạm tới hai ba bậc đầu.

Nhật Bản và Hàn Quốc minh hoạ chuyện "thuế suất cao nhất" không phải toàn bộ câu chuyện. Ở Nhật, ngoài thuế quốc gia 5–45% còn có thuế cư trú địa phương khoảng 10%, gần như phẳng. Ở Hàn Quốc, thuế thu nhập địa phương bằng 10% số thuế quốc gia, nên bậc 45% thực chất thành 49,5%. Ai so Nhật với một nước chỉ có thuế trung ương mà quên tầng địa phương sẽ so lệch cả chục điểm phần trăm.

Singapore chọn hướng khác: nhiều bậc mỏng, thuế suất cao nhất chỉ 24% cho phần thu nhập trên 1 triệu đô la Singapore một năm. Hồng Kông còn lạ hơn: người nộp thuế được tính theo hai cách, biểu luỹ tiến 2–17% trên thu nhập sau các khoản trừ, hoặc thuế suất chuẩn khoảng 15% trên thu nhập ròng, rồi nộp theo cách nào ra số thấp hơn. Kết quả là phần lớn người có thu nhập trung bình nộp theo biểu luỹ tiến, còn người thu nhập rất cao chạm trần thuế suất chuẩn.

Châu Âu: từ bậc thang tới con dốc

Anh có biểu ít bậc nhất trong nhóm nước lớn: một khoản miễn thuế (12.570 bảng một năm, tính tới năm thuế 2025–2026), rồi 20%, 40% và 45%. Sự đơn giản ấy bị phá một chút bởi việc rút dần khoản miễn thuế với người thu nhập trên 100.000 bảng, tạo ra một vùng thuế suất biên thực tế 60%.

Pháp có năm bậc 0%, 11%, 30%, 41%, 45%, nhưng điều đặc biệt nằm ở "thương số gia đình" (quotient familial). Thu nhập của cả hộ được chia cho số "phần": mỗi người lớn một phần, mỗi con thường thêm nửa phần. Thuế tính trên thu nhập của một phần rồi nhân lại. Vì biểu luỹ tiến, chia nhỏ ra trước khi tính làm tổng thuế giảm đáng kể cho hộ đông con. Lợi ích này có trần để người thu nhập rất cao không được lợi quá nhiều.

Đức gần như không có bậc thang: sau một khoản miễn thuế, thuế suất biên bắt đầu khoảng 14% rồi tăng liên tục theo một công thức ghi trong luật, tới 42%, và 45% cho thu nhập rất cao. Đây là cách xoá hẳn các bậc nhảy.

Thuỵ Điển và các nước Bắc Âu thường có hai tầng: thuế địa phương gần như phẳng (ở Thuỵ Điển trung bình khoảng 32%) đánh vào gần như mọi người có thu nhập, cộng thuế nhà nước 20% cho phần thu nhập trên một ngưỡng cao. Về hình dáng, đó là thuế phẳng có ngưỡng, thêm một bậc trên.

Làn sóng thuế phẳng và đường quay lại

Năm 1994, Estonia trở thành nước châu Âu đầu tiên thay biểu luỹ tiến bằng một thuế suất duy nhất cho thu nhập cá nhân, ban đầu 26%. Latvia, Lithuania làm theo trong cùng thập niên. Nga áp thuế phẳng 13% từ năm 2001, rồi nhiều nước Đông Âu khác theo sau: Slovakia, Romania, Bulgaria, Hungary…

Lý lẽ của thuế phẳng là đơn giản, khó lách, khuyến khích khai báo trung thực. Nhưng làn sóng này đã chững lại và một phần quay ngược. Slovakia, Latvia, Lithuania sau này đều thêm bậc. Nga thêm bậc 15% cho phần thu nhập trên 5 triệu rúp từ năm 2021, và từ năm 2025 chuyển sang thang năm bậc từ 13% đến 22%. Estonia vẫn giữ thuế phẳng, mức trong những năm gần đây khoảng 20–22%.

Thuế phẳng có ngưỡng miễn vẫn là luỹ tiến bình quân

Một điều ít người để ý: thuế phẳng kèm một khoản miễn thuế vẫn cho thuế suất bình quân tăng theo thu nhập. Thử một ví dụ giả định: thuế phẳng 20%, mỗi tháng 10 triệu đồng đầu được miễn.

Thực chất đây là biểu luỹ tiến hai bậc: 0% và 20%. Khác biệt với biểu nhiều bậc nằm ở chỗ thuế suất biên không tăng thêm ở vùng thu nhập cao, nên thuế suất bình quân chững lại sớm. Tranh luận "phẳng hay luỹ tiến" vì thế thường là tranh luận về số bậc và độ dốc phía trên, chứ không phải có hay không có luỹ tiến.

Bốn cái bẫy khi so thuế giữa các nước

1. Thuế suất cao nhất không phải thuế mọi người nộp. Hãy so thuế suất bình quân ở cùng một mức thu nhập, ví dụ ở thu nhập trung vị.
2. Bảo hiểm xã hội bắt buộc là một gánh nặng thật. Ở nhiều nước châu Âu, phần đóng bảo hiểm của người lao động ngang hoặc hơn thuế thu nhập ở mức lương trung bình. Ở Việt Nam, người lao động đóng bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp khoảng 10,5% tiền lương đóng bảo hiểm.
3. Thuế địa phương. Nhật, Hàn, Thuỵ Điển, Mỹ đều có tầng địa phương.
4. Cách tính theo cá nhân hay theo hộ. Pháp chia theo phần hộ gia đình, Mỹ cho vợ chồng khai chung, Việt Nam tính theo cá nhân với giảm trừ người phụ thuộc. Cùng một gia đình có thể nộp rất khác nhau chỉ vì cách gộp.

Các tổ chức như OECD hằng năm công bố báo cáo "Taxing Wages" so gánh nặng thuế và bảo hiểm trên tiền lương ở các nước thành viên theo cùng một phương pháp; đó là nguồn đáng tin hơn mọi bảng so thuế suất cao nhất lan truyền trên mạng.

Góc nhìn hôm nay: đọc một biểu thuế nước ngoài thế nào

Khi cầm biểu thuế của một nước lạ, đi theo bốn bước: tìm khoản miễn thuế (bậc 0); xem ngưỡng các bậc so với thu nhập trung bình nước đó; cộng thêm thuế địa phương và bảo hiểm bắt buộc; rồi tự tính thuế suất bình quân cho hai ba mức thu nhập cụ thể bằng cách cắt lát từng bậc. Bốn bước ấy cho bức tranh đúng hơn mọi tiêu đề kiểu "nước có thuế cao nhất thế giới". Và vì các con số thay đổi gần như năm nào cũng có, hãy lấy biểu thuế từ trang chính thức của cơ quan thuế nước đó, ghi rõ năm áp dụng.