Thuế thừa kế luỹ tiến ở các nước: Nhật, Hàn, Pháp, Anh, Mỹ tính thế nào

Thuế thừa kế ở nhiều nước tính theo biểu luỹ tiến từng phần: Nhật Bản từ 10% đến 55%, Hàn Quốc từ 10% đến 50%, Pháp với con cái từ 5% đến 45%, sau khi trừ một khoản miễn khá lớn. Anh và Mỹ dùng một ngưỡng miễn cao rồi một thuế suất gần như duy nhất (40%) cho phần vượt. Một số nước như Canada, Úc, Thuỵ Điển, Na Uy đã bỏ hẳn thuế này. Việt Nam không có thuế thừa kế luỹ tiến; nhận thừa kế một số loại tài sản chịu thuế thu nhập cá nhân 10% trên phần vượt 10 triệu đồng, và được miễn giữa người thân gần.

Hai cách đánh: trên tổng di sản hay trên phần mỗi người nhận

Trước khi nhìn thuế suất, cần biết thuế đánh vào đâu, vì cùng một biểu luỹ tiến cho kết quả rất khác tuỳ cách này.

Với thuế thừa kế, chia di sản cho nhiều người làm tổng thuế giảm, vì mỗi phần nhỏ rơi vào bậc thấp hơn. Với thuế di sản, chia thế nào cũng không đổi tổng thuế. Đây là chỗ biểu luỹ tiến tương tác với cách chia.

Pháp: biểu bảy bậc và khoản miễn 100.000 euro

Pháp có lẽ là ví dụ rõ nhất về thuế thừa kế luỹ tiến theo độ thân. Vợ hoặc chồng được miễn hoàn toàn từ năm 2007. Với con cái (gọi là "dòng trực hệ"), mỗi con được trừ 100.000 euro từ mỗi cha hoặc mẹ, phần còn lại chịu biểu luỹ tiến từng phần:

Anh chị em ruột chịu 35% rồi 45%; người không họ hàng chịu tới 60%. Cùng một khoản tiền, nhận từ cha mẹ và nhận từ người quen có thể chênh nhau gấp ba lần thuế.

Tính tay một ví dụ

Một người con nhận 400.000 euro từ mẹ. Trừ khoản miễn 100.000, còn 300.000 euro chịu thuế:

• 8.072 × 5% ≈ 404 euro.
• (12.109 − 8.072) = 4.037 × 10% ≈ 404 euro.
• (15.932 − 12.109) = 3.823 × 15% ≈ 573 euro.
• (300.000 − 15.932) = 284.068 × 20% ≈ 56.814 euro.

Tổng khoảng 58.200 euro, tức khoảng 14,5% trên 400.000 euro nhận được, dù bậc chạm tới là 20%. Ba bậc đầu rất mỏng, gần như chỉ để "dẫn vào" bậc 20%, nơi phần lớn các khoản thừa kế trung bình nằm.

Nhật Bản và Hàn Quốc: đỉnh 55% và 50%

Nhật Bản có tám bậc từ 10% đến 55%, bậc cao nhất áp cho phần trên 600 triệu yên. Từ năm 2015, khoản trừ cơ bản là 30 triệu yên cộng 6 triệu yên cho mỗi người thừa kế theo luật. Một gia đình có ba người thừa kế được trừ 48 triệu yên trước khi tính. Cách tính của Nhật là kiểu lai: tổng di sản được giả định chia theo phần luật định cho từng người, tính thuế luỹ tiến trên từng phần giả định ấy, cộng lại, rồi phân bổ theo phần mỗi người thực nhận.

Hàn Quốc tính trên tổng di sản với năm bậc:

Với di sản tính thuế 1 tỉ won: 100 triệu × 10% = 10 triệu; 400 triệu × 20% = 80 triệu; 500 triệu × 30% = 150 triệu. Tổng 240 triệu won, thuế suất bình quân 24%. Ở Hàn Quốc, thuế thừa kế cao là đề tài tranh luận thường xuyên, nhất là với các gia đình sở hữu doanh nghiệp lớn, và đã có nhiều đề xuất đổi sang tính trên phần từng người nhận.

Anh và Mỹ: ngưỡng cao, một thuế suất

Thuế thừa kế ở Anh thực chất là biểu hai bậc: 0% cho phần di sản đến 325.000 bảng (ngưỡng này giữ nguyên từ năm 2009), 40% cho phần vượt. Có thêm khoản miễn khoảng 175.000 bảng khi nhà ở được để lại cho con cháu, và vợ chồng chuyển được phần ngưỡng chưa dùng cho nhau, nên một cặp vợ chồng có thể để lại tới khoảng 1 triệu bảng không chịu thuế. Nếu ít nhất 10% di sản để lại cho từ thiện, thuế suất phần còn lại giảm xuống 36%. Quà tặng khi còn sống được tính vào di sản nếu người tặng mất trong vòng bảy năm, với mức giảm dần theo thời gian.

Lịch sử thuế này ở Anh gắn với luỹ tiến từ sớm: năm 1894, Bộ trưởng Tài chính William Harcourt đặt "thuế di sản" (estate duty) với thuế suất tăng theo quy mô di sản, được coi là một bước quan trọng của thuế luỹ tiến ở Anh.

Mỹ có thuế di sản liên bang từ năm 1916. Biểu ghi trong luật đi từ 18% đến 40%, nhưng vì ngưỡng miễn rất cao (khoảng 14 triệu đô la mỗi người năm 2025, nâng lên khoảng 15 triệu từ năm 2026), mọi di sản phải nộp thuế đều đã vượt qua các bậc thấp và chịu 40% cho phần vượt. Chỉ một phần rất nhỏ các gia đình Mỹ phải nộp thuế này. Một số bang còn có thuế di sản hoặc thuế thừa kế riêng.

Những nước đã bỏ thuế thừa kế

• Canada bỏ thuế di sản liên bang năm 1972, thay bằng việc tính thuế lãi vốn như thể tài sản được bán vào ngày người chủ mất.
• Úc bỏ thuế di sản liên bang năm 1979.
• Ấn Độ bỏ thuế di sản năm 1985.
• Thuỵ Điển bỏ thuế thừa kế và quà tặng từ năm 2005.
• Áo để thuế thừa kế hết hiệu lực năm 2008; Na Uy bỏ năm 2014.

Lý do thường được nêu: số thu nhỏ, chi phí quản lý lớn, người giàu có nhiều cách sắp xếp tài sản nên gánh nặng rơi nhiều vào tầng lớp trung lưu có nhà cửa. Theo một báo cáo của OECD năm 2021, thuế thừa kế, di sản và quà tặng chỉ chiếm khoảng nửa phần trăm tổng thu thuế bình quân ở các nước thành viên có thu loại thuế này.

Việt Nam: thuế suất phẳng, miễn cho người thân

Việt Nam không có thuế thừa kế riêng. Theo Luật Thuế thu nhập cá nhân, thu nhập từ nhận thừa kế, quà tặng là chứng khoán, phần vốn góp, bất động sản và các tài sản phải đăng ký quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng chịu thuế 10% trên phần giá trị vượt 10 triệu đồng mỗi lần nhận. Đây là thuế suất phẳng, không luỹ tiến.

Điểm quan trọng hơn là phần miễn: thừa kế, quà tặng giữa vợ với chồng; cha mẹ đẻ với con đẻ; cha mẹ nuôi với con nuôi; cha mẹ chồng với con dâu; cha mẹ vợ với con rể; ông bà với cháu; anh chị em ruột với nhau được miễn thuế thu nhập cá nhân. Trên thực tế, phần lớn việc thừa kế trong gia đình Việt Nam không phát sinh thuế này, dù vẫn phải làm thủ tục khai và đăng ký sang tên. Chi tiết thủ tục nên hỏi văn phòng công chứng hoặc cơ quan thuế nơi có tài sản.

Góc nhìn hôm nay: vì sao thuế này luôn gây tranh cãi

Thuế thừa kế là loại thuế luỹ tiến bị tranh luận nhiều nhất, vì nó chạm vào hai giá trị đều được coi trọng. Một bên nói tài sản đã chịu thuế khi kiếm ra, đánh lần nữa khi để lại là đánh hai lần, và quyền để lại cho con cháu là một động lực làm việc. Bên kia nói người nhận thừa kế chưa từng nộp thuế cho khoản ấy, và thừa kế lớn làm bất bình đẳng truyền qua nhiều thế hệ. Biểu luỹ tiến với khoản miễn lớn là cách nhiều nước dung hoà: phần lớn gia đình không bị ảnh hưởng, chỉ các di sản rất lớn chịu thuế suất cao.

Muốn tìm hiểu một nước cụ thể, nguồn đáng tin nhất là trang của cơ quan thuế nước đó; các con số trong bài ghi theo hiểu biết tới khoảng năm 2025 và có thể đã thay đổi.