Thuế luỹ tiến từng phần là cách tính thuế chia thu nhập thành nhiều bậc, mỗi bậc có một thuế suất riêng, và chỉ phần thu nhập nằm trong bậc nào mới chịu thuế suất của bậc đó. Người có thu nhập cao hơn trả tỉ lệ thuế bình quân cao hơn, nhưng không bao giờ bị tính thuế suất bậc cao cho cả khoản thu nhập. Muốn tính tay, ta cắt thu nhập thành từng lát theo bậc, nhân từng lát với thuế suất của nó rồi cộng lại.
Hình dung bằng những chiếc xô xếp tầng
Cách dễ nhớ nhất là tưởng tượng một dãy xô đặt từ thấp lên cao. Xô thứ nhất chứa được một lượng nhất định, xô thứ hai chứa thêm một lượng nữa, và cứ thế. Thu nhập được rót vào từ xô thấp nhất. Xô dưới đầy thì phần dư mới tràn lên xô trên. Mỗi xô có một mức thuế ghi bên ngoài: xô dưới cùng 5%, xô kế 10%, rồi 15%, 20%…
Khi tính thuế, ta không nhìn mức thuế của xô cao nhất có nước rồi áp cho toàn bộ. Ta đi từng xô: xô 5% đầy bao nhiêu thì tính 5% trên bấy nhiêu, xô 10% đầy bao nhiêu thì tính 10% trên bấy nhiêu. Đó là toàn bộ bí quyết của chữ "từng phần".
Cách này khác hẳn với luỹ tiến toàn phần, nơi cả khoản thu nhập bị áp một thuế suất duy nhất tuỳ nó rơi vào bậc nào. Luỹ tiến toàn phần tạo ra những cú nhảy vô lý ở ranh giới bậc, nên các biểu thuế thu nhập hiện đại hầu như đều dùng luỹ tiến từng phần.
Một biểu thuế minh hoạ để tính tay
Để thấy cơ chế mà không lẫn với quy định cụ thể của nước nào, ta dùng một biểu thuế minh hoạ năm bậc, tính theo tháng, áp cho "thu nhập tính thuế" (tức là phần đã trừ các khoản được trừ, nếu có). Các con số chọn tròn cho dễ nhẩm.
| Bậc | Phần thu nhập tính thuế mỗi tháng | Độ rộng bậc | Thuế suất | Thuế tối đa của riêng bậc này |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Đến 10 triệu đồng | 10 triệu | 5% | 0,5 triệu |
| 2 | Trên 10 đến 30 triệu | 20 triệu | 10% | 2 triệu |
| 3 | Trên 30 đến 60 triệu | 30 triệu | 20% | 6 triệu |
| 4 | Trên 60 đến 100 triệu | 40 triệu | 30% | 12 triệu |
| 5 | Trên 100 triệu | không giới hạn | 35% | — |
Cột cuối là thứ nên nhìn kỹ. Nó cho biết một bậc khi "đầy" thì đóng góp bao nhiêu tiền thuế. Cộng dồn cột này ta có thuế tại từng ngưỡng: ở mức 10 triệu là 0,5 triệu; ở 30 triệu là 2,5 triệu; ở 60 triệu là 8,5 triệu; ở 100 triệu là 20,5 triệu. Bốn con số cộng dồn đó là "cột mốc" giúp tính nhanh về sau.
Tính tay ba trường hợp, từng bước một
Thu nhập tính thuế 8 triệu đồng
Cả 8 triệu nằm gọn trong bậc 1. Thuế = 8 × 5% = 0,4 triệu đồng. Thuế suất bình quân đúng bằng 5%.
Thu nhập tính thuế 25 triệu đồng
Cắt thành lát:
- 10 triệu đầu thuộc bậc 1: 10 × 5% = 0,5 triệu.
- 15 triệu còn lại (từ 10 lên 25) thuộc bậc 2: 15 × 10% = 1,5 triệu.
Tổng thuế 2 triệu đồng. Chia cho 25 triệu, thuế suất bình quân là 8%. Để ý: người này "đang ở bậc 10%" nhưng chỉ trả 8% trên toàn bộ.
Thu nhập tính thuế 75 triệu đồng
- Bậc 1: 10 × 5% = 0,5 triệu.
- Bậc 2: 20 × 10% = 2 triệu.
- Bậc 3: 30 × 20% = 6 triệu.
- Bậc 4: phần từ 60 lên 75 là 15 triệu, × 30% = 4,5 triệu.
Tổng: 13 triệu đồng, tức khoảng 17,3% của 75 triệu. Một người hay nói "mình chịu thuế 30%" trong trường hợp này đã hiểu nhầm gần gấp đôi.
Cách tính rút gọn: một phép nhân, một phép trừ
Cắt lát rất rõ ràng nhưng dài. Người làm kế toán thường dùng công thức rút gọn: Thuế = Thu nhập tính thuế × thuế suất của bậc cao nhất mà nó chạm tới − một số trừ cố định của bậc đó.
Số trừ ấy từ đâu ra? Hãy giả vờ toàn bộ thu nhập chịu thuế suất bậc cao nhất, rồi trả lại phần đã tính dư ở các bậc dưới. Với bậc 4 (30%), ba bậc bên dưới đã bị tính dư:
- Bậc 1: 10 triệu × (30% − 5%) = 2,5 triệu.
- Bậc 2: 20 triệu × (30% − 10%) = 4 triệu.
- Bậc 3: 30 triệu × (30% − 20%) = 3 triệu.
Cộng lại 9,5 triệu. Vậy ở bậc 4: Thuế = TN × 30% − 9,5 triệu. Thử với 75 triệu: 22,5 − 9,5 = 13 triệu, khớp với cách cắt lát.
| Bậc | Công thức rút gọn (đơn vị: triệu đồng) |
|---|---|
| 1 (đến 10) | TN × 5% |
| 2 (10–30) | TN × 10% − 0,5 |
| 3 (30–60) | TN × 20% − 3,5 |
| 4 (60–100) | TN × 30% − 9,5 |
| 5 (trên 100) | TN × 35% − 14,5 |
Kiểm tra nhanh tại ranh giới: ở đúng 30 triệu, công thức bậc 2 cho 3 − 0,5 = 2,5; công thức bậc 3 cho 6 − 3,5 = 2,5. Hai công thức gặp nhau tại ranh giới, nghĩa là đồ thị thuế liền mạch, không có cú nhảy. Đây là dấu hiệu nhận ra một biểu luỹ tiến từng phần làm đúng. Nhiều biểu thuế thật, kể cả biểu thuế thu nhập cá nhân của Việt Nam, đều có bảng "tính theo phương pháp rút gọn" dựng đúng theo lối này.
Vì sao không ai dùng luỹ tiến toàn phần cho thuế thu nhập
Thử áp cùng các thuế suất trên nhưng theo kiểu toàn phần: thu nhập rơi vào bậc nào thì cả khoản chịu thuế suất bậc đó.
| Thu nhập tính thuế | Thuế kiểu toàn phần | Thuế kiểu từng phần | Còn lại sau thuế (toàn phần) |
|---|---|---|---|
| 10,0 triệu | 0,50 triệu | 0,50 triệu | 9,50 triệu |
| 10,1 triệu | 1,01 triệu | 0,51 triệu | 9,09 triệu |
| 30,0 triệu | 3,00 triệu | 2,50 triệu | 27,00 triệu |
| 30,5 triệu | 6,10 triệu | 2,60 triệu | 24,40 triệu |
Kiểu toàn phần cho kết quả kỳ quặc: kiếm thêm 0,5 triệu từ 30 lên 30,5 triệu thì số tiền còn lại giảm 2,6 triệu. Người ta gọi chỗ gãy này là "vách". Có vách, người lao động có lý do để từ chối tăng ca, xin nhận lương thấp hơn, hoặc chia nhỏ thu nhập. Luỹ tiến từng phần xoá vách: kiếm thêm một đồng thì chỉ đồng ấy chịu thuế suất cao hơn, phần còn lại không bị ảnh hưởng.
Luỹ tiến toàn phần vẫn xuất hiện ở những chỗ có ít bậc và ranh giới rõ, như một số mức phí hay khung xử phạt, nhưng với thu nhập, thứ thay đổi liên tục từng đồng, nó gây méo mó quá lớn.
Đọc biểu thuế thật: những chữ dễ hiểu sai
Khi cầm một biểu thuế luỹ tiến thật, có bốn chỗ hay làm người đọc tính sai:
- "Thu nhập tính thuế" khác "thu nhập". Biểu thuế thường áp cho phần đã trừ các khoản giảm trừ, bảo hiểm bắt buộc, khoản miễn… Lấy tổng lương nhân thẳng vào biểu là tính dư.
- "Trên 10 đến 30 triệu" nghĩa là phần nằm giữa hai ngưỡng, không phải cả khoản khi vượt 10 triệu.
- Kỳ tính thuế. Biểu theo tháng và biểu theo năm có ngưỡng khác nhau. Một tháng thưởng lớn có thể đẩy số thuế tạm tính tháng đó lên bậc cao, nhưng khi tính theo năm, phần thưởng ấy được dàn đều.
- Bậc 0. Nhiều nước có một khoảng thu nhập không chịu thuế (ở Việt Nam thể hiện qua giảm trừ gia cảnh, ở Anh là phần miễn thuế cá nhân). Về mặt cơ chế, đó chính là một bậc có thuế suất 0%.
Ở Việt Nam, biểu thuế luỹ tiến từng phần bảy bậc từ 5% đến 35% áp dụng cho thu nhập từ tiền lương, tiền công trong nhiều năm, và đã được đưa vào sửa đổi theo hướng giảm số bậc. Bài này chỉ dùng biểu minh hoạ; khi cần số thật để khai báo, hãy tra văn bản pháp luật hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế.
Luỹ tiến từng phần còn ở đâu ngoài thuế thu nhập
Cùng một logic "lát nào chịu giá lát đó" xuất hiện ở nhiều nơi:
- Giá điện sinh hoạt bậc thang: 50 số đầu giá bậc 1, 50 số kế giá bậc 2… Dùng 250 số không có nghĩa cả 250 số chịu giá bậc 4.
- Giá nước theo định mức: mấy mét khối đầu giá thấp, phần vượt định mức giá cao hơn.
- Thuế sử dụng đất ở: phần diện tích trong hạn mức chịu thuế suất thấp, phần vượt hạn mức chịu thuế suất cao hơn.
- Thuế thừa kế ở nhiều nước: Pháp, Nhật, Hàn Quốc đều dùng thang luỹ tiến từng phần cho phần tài sản nhận được.
Biết cắt lát một lần, ta đọc được tất cả những hoá đơn và biểu giá này.
Tự làm: dựng bảng tính thuế luỹ tiến trong năm phút
Muốn chắc tay, hãy mở một bảng tính và làm như sau:
- Cột A ghi ngưỡng dưới của từng bậc (0, 10, 30, 60, 100), cột B ghi thuế suất.
- Ô nhập thu nhập tính thuế, ví dụ ô E1.
- Với mỗi bậc, tính phần thu nhập rơi vào bậc đó: lấy giá trị nhỏ hơn giữa E1 và ngưỡng trên, trừ ngưỡng dưới, nếu âm thì lấy 0.
- Nhân phần đó với thuế suất, cộng cả cột.
- Đối chiếu với công thức rút gọn ở trên. Hai cách phải ra cùng một số.
Sau đó thử kéo E1 từ 0 lên 150 triệu và vẽ hai đường: tổng thuế và thuế suất bình quân. Đường tổng thuế là một đường gấp khúc liền mạch, mỗi khúc dốc hơn khúc trước. Đường thuế suất bình quân cong lên từ từ, tiến sát dần tới 35% nhưng không bao giờ chạm. Nhìn hai đường đó một lần là hết sợ chữ "lên bậc".
Câu hỏi thường gặp
Thuế luỹ tiến từng phần là gì?
Là cách tính thuế chia thu nhập thành nhiều bậc, mỗi bậc một thuế suất, và chỉ phần thu nhập nằm trong bậc nào mới chịu thuế suất của bậc đó. Tổng thuế là tổng tiền thuế của từng bậc. Vì vậy thuế suất bình quân luôn thấp hơn thuế suất của bậc cao nhất mà thu nhập chạm tới.
Luỹ tiến từng phần khác luỹ tiến toàn phần thế nào?
Luỹ tiến toàn phần áp một thuế suất duy nhất cho cả khoản thu nhập, tuỳ khoản đó rơi vào bậc nào. Cách này tạo cú nhảy ở ranh giới bậc: kiếm thêm một ít có thể làm tiền còn lại giảm. Luỹ tiến từng phần chỉ áp thuế suất cao cho phần vượt ngưỡng nên không có cú nhảy đó.
Lên bậc thuế cao hơn có bị thiệt không?
Không, nếu biểu thuế là luỹ tiến từng phần. Chỉ phần thu nhập vượt ngưỡng chịu thuế suất mới, phần dưới ngưỡng vẫn tính như cũ. Kiếm thêm một triệu thì luôn còn lại nhiều tiền hơn trước, chỉ là phần tăng thêm bị trừ thuế nhiều hơn.
Phương pháp tính thuế rút gọn là gì?
Là lấy thu nhập tính thuế nhân với thuế suất bậc cao nhất mà nó chạm tới, rồi trừ một số cố định của bậc đó. Số trừ chính là phần thuế đã bị tính dư ở các bậc dưới khi giả định cả khoản chịu thuế suất cao nhất. Kết quả trùng khớp với cách cắt lát từng bậc.
Thuế suất bình quân tính thế nào?
Lấy tổng tiền thuế chia cho thu nhập tính thuế. Ví dụ theo biểu minh hoạ trong bài, 75 triệu đồng chịu 13 triệu thuế, thuế suất bình quân khoảng 17,3% dù bậc cao nhất chạm tới là 30%.
