Phù sa sông Mê Kông và sông Hồng giảm: khi đồng bằng chuyển từ bồi sang lở

Đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng sông Hồng được xây bằng phù sa, và cả hai đang nhận ít phù sa hơn trước rất nhiều. Các ước tính cũ cho sông Mê Kông thường nêu khoảng 140–160 triệu tấn phù sa lơ lửng mỗi năm, sông Hồng trên dưới 100 triệu tấn; nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy lượng về tới hai đồng bằng đã giảm còn khoảng một nửa hoặc ít hơn, do đập thuỷ điện giữ lại và do khai thác cát. Khi phần bồi không còn bù được phần lún và phần sóng gặm, đồng bằng chuyển từ lớn lên sang co lại.

Đồng bằng lớn lên bằng cách nào

Mỗi mùa lũ, sông mang theo bùn, cát mịn bào từ núi đồi thượng nguồn. Khi tràn bờ, dòng nước chậm lại, hạt nặng lắng trước thành giồng ven sông, hạt mịn trôi xa hơn rồi phủ lên ruộng một lớp mỏng. Ra tới cửa sông, gặp nước biển, phần lớn phù sa còn lại lắng xuống, đẩy bờ biển lùi ra từng chút.

Khoảng sáu, bảy nghìn năm trước, khi biển dâng cao nhất sau thời kỳ băng hà cuối cùng, nước mặn từng tràn sâu vào vùng nay là Hà Nội và vào tới gần Phnom Penh. Toàn bộ phần đất từ đó ra tới bờ biển hiện nay được sông bồi trong vài nghìn năm. Những dải giồng cát chạy song song với bờ biển ở Vĩnh Long, Đồng Tháp hay Cà Mau là dấu vết những đường bờ cũ, mỗi dải là một nấc đồng bằng tiến ra biển.

Ở đồng bằng sông Hồng, vùng đất Kim Sơn và Tiền Hải được khẩn hoang có tổ chức từ năm 1828–1829 dưới sự chỉ huy của Nguyễn Công Trứ, trên chính những bãi bồi mới nổi. Ở đồng bằng sông Cửu Long, mũi Cà Mau là nơi đất từng lấn ra biển nhanh nhất, có đoạn được ghi nhận tiến ra hàng chục mét mỗi năm nhờ phù sa trôi dọc bờ từ các cửa sông Mê Kông.

Phù sa đi đâu mất

Đập giữ lại

Hồ chứa của đập thuỷ điện là một cái bẫy phù sa. Nước vào hồ chậm lại, hạt lắng xuống đáy hồ thay vì xuôi về đồng bằng. Hồ càng lớn, bẫy càng hiệu quả, và phần lớn cát thô gần như không đi qua được.

Trên sông Hồng, thuỷ điện Hoà Bình trên sông Đà đi vào vận hành từ cuối thập niên 1980, sau đó là Tuyên Quang trên sông Gâm (2008), Sơn La (2012) và Lai Châu (2016) trên sông Đà, cùng nhiều đập phía thượng nguồn trên đất Trung Quốc. Các đo đạc tại trạm Sơn Tây cho thấy lượng phù sa lơ lửng sau khi có Hoà Bình đã giảm mạnh so với trước, và tiếp tục giảm khi thêm các đập sau.

Trên sông Mê Kông, chuỗi đập dòng chính ở Vân Nam (Trung Quốc) cùng hàng trăm đập trên các nhánh ở Lào, Campuchia, Việt Nam, Thái Lan cũng giữ lại một phần lớn phù sa. Các dự báo của Uỷ hội sông Mê Kông và nhiều nhóm nghiên cứu đều cho rằng lượng phù sa về đồng bằng còn giảm thêm nếu các đập đã quy hoạch được xây.

Khai thác cát

Cát lòng sông là vật liệu xây dựng và san lấp. Lượng cát hút lên từ lòng sông Mê Kông trên cả lưu vực được nhiều nghiên cứu ước tính lên tới hàng chục triệu tấn mỗi năm, có thể vượt lượng cát tự nhiên sông mang về. Lấy ra nhiều hơn sông bù, lòng sông bị đào sâu thêm, bờ mất chân đỡ.

Lòng sông hạ thấp

Thiếu phù sa, dòng nước "đói" sẽ lấy bùn cát từ chính lòng và bờ sông. Ở sông Hồng đoạn qua Hà Nội, mực nước mùa cạn nhiều năm gần đây xuống thấp kỷ lục, một phần vì lòng sông bị hạ thấp. Ở đồng bằng sông Cửu Long, lòng sông Tiền, sông Hậu cũng sâu thêm ở nhiều đoạn.

Bồi, lún và biển dâng: ba con số phải đặt cạnh nhau

Một đồng bằng giữ được độ cao khi phần bồi lên bằng hoặc lớn hơn phần đất lún xuống cộng với phần nước biển dâng lên. Đặt các con số cạnh nhau mới thấy vấn đề.

Ở nhiều nơi trong đồng bằng sông Cửu Long, đất đang lún nhanh gấp vài lần tốc độ biển dâng. Nói cách khác, mối đe doạ trước mắt nằm dưới chân nhiều hơn là ngoài biển. Phần lớn sụt lún đến từ việc bơm nước ngầm: khi nước bị hút khỏi các lớp sét, lớp sét ép lại và không nở ra được nữa.

Một phép tính về lượng phù sa cần có

Đồng bằng sông Cửu Long rộng khoảng 40.000 km², tức 4 × 10¹⁰ m². Muốn nâng toàn bộ mặt đồng bằng lên 1 cm, cần 4 × 10⁸ m³ trầm tích. Với khối lượng riêng của bùn lắng khoảng 1,3 tấn mỗi mét khối, đó là khoảng 520 triệu tấn.

Con số này gấp hơn ba lần lượng phù sa sông Mê Kông mang theo ngay cả theo những ước tính cũ, khi đập chưa nhiều. Và phần lớn phù sa không rải đều lên ruộng mà đi ra biển hoặc lắng trong lòng sông. Vì thế ngay cả khi phù sa trở lại đủ như xưa, nó cũng không thể bù được tốc độ lún 1 cm mỗi năm trên toàn đồng bằng. Muốn giảm lún, phải giảm khai thác nước ngầm.

Từ bồi sang lở: bờ biển và bờ sông

Một nghiên cứu công bố năm 2015 dựa trên ảnh vệ tinh giai đoạn 2003–2012 cho thấy hơn một nửa đường bờ biển đồng bằng sông Cửu Long đang bị xói lở. Những nơi từng được bồi như bờ biển Gò Công (Đồng Tháp) hay bờ biển phía đông Cà Mau nay mất đất, rừng ngập mặn ven bờ bị sóng đánh bật gốc.

Trên sông, hiện tượng sạt lở hàm ếch xảy ra dày hơn ở sông Tiền, sông Hậu và các kênh lớn. Dòng nước thiếu phù sa khoét chân bờ, lớp đất phía trên mất chỗ đỡ rồi sụp xuống cả mảng. Các tỉnh An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ đều có những đoạn bờ được cảnh báo nguy hiểm.

Mũi Cà Mau là ví dụ hai mặt: bờ tây vẫn còn những đoạn được bồi, trong khi bờ đông bị lở mạnh. Đất vẫn đang chuyển chỗ, nhưng tổng cộng đồng bằng không còn lớn lên như trong vài nghìn năm trước.

Đồng bằng sông Hồng có khác không

Đồng bằng sông Hồng có hệ thống đê bao chặt từ nhiều thế kỷ. Đê giữ cho làng mạc khỏi lũ, nhưng cũng giữ phù sa không tràn vào đồng. Phần lớn phù sa bị dồn ra cửa sông, nên ruộng trong đê không được bồi thêm, còn bãi ngoài đê và vùng cửa sông thì bồi nhanh.

Khi lượng phù sa giảm sau các đập, vùng cửa sông cũng chậm bồi lại. Bờ biển đồng bằng sông Hồng vì thế loang lổ: bờ biển Hải Hậu (trước thuộc tỉnh Nam Định, nay thuộc Ninh Bình) bị xói lở từ nhiều chục năm, trong khi các cồn bồi Cồn Lu, Cồn Ngạn ở cửa Ba Lạt vẫn tiếp tục lớn. Lòng sông Hồng qua Hà Nội hạ thấp làm nhiều cống lấy nước tưới vào mùa khô không lấy được nước, phải bơm hoặc xây trạm mới.

Góc nhìn hôm nay: đồng bằng không đứng yên

Đồng bằng giống một tài khoản có tiền vào là phù sa, tiền ra là lún, sóng và biển dâng. Trong vài nghìn năm, phần vào lớn hơn nên đất mới mọc ra cho người đến khai khẩn. Hôm nay phần vào giảm, phần ra tăng. Những giải pháp được bàn nhiều là giảm khai thác nước ngầm, quản lý chặt khai thác cát, trồng lại rừng ngập mặn ven biển để giữ bùn, và chuyển đổi sinh kế theo hướng sống chung với nước mặn, nước lợ thay vì chống lại.

Muốn thấy tận mắt, có thể đi dọc các con đê biển ở Cà Mau, nơi rừng đước còn bám được bùn, rồi so với những đoạn bờ đã được kè bê tông vì không còn rừng. Ở Hà Nội, ra bãi giữa sông Hồng vào mùa cạn sẽ thấy rõ lòng sông đã hạ thấp ra sao so với những cống lấy nước cũ.