Tre ra hoa kéo theo dịch chuột vì nhiều loài tre chỉ ra hoa một lần sau hàng chục năm, đồng loạt trên cả vùng rừng rộng, tạo ra một lượng hạt và quả khổng lồ trong một hai mùa. Chuột vốn đẻ dày, gặp thức ăn dư thừa thì sinh sôi bùng nổ; khi hạt tre cạn, đàn chuột đói tràn xuống nương rẫy và kho lúa. Ở bang Mizoram (Ấn Độ), hiện tượng này lặp lại khoảng 48 năm một lần và có tên riêng là mautam.
Những loài cây đợi nửa thế kỷ mới nở hoa
Phần lớn cây trồng ra hoa mỗi năm. Nhiều loài tre thì khác: chúng sinh trưởng bằng thân ngầm, đẻ măng, lan thành bụi, thành rừng trong nhiều thập kỷ mà không hề ra hoa. Rồi tới một năm, gần như mọi cây cùng loài trong cả vùng trổ hoa cùng lúc, kết hạt, và phần lớn chết sau đó. Kiểu ra hoa một lần trong đời rồi chết này gọi là đơn phát (monocarpic), tương tự cây lúa hay cây chuối, chỉ khác là kéo dài hàng chục năm.
| Loài tre | Vùng | Chu kỳ ra hoa (khoảng) | Hệ quả thường gắn với nó |
|---|---|---|---|
| Melocanna baccifera (tre mautam) | Đông Bắc Ấn Độ, Myanmar, Bangladesh | khoảng 48 năm | Mautam: dịch chuột, mất mùa |
| Bambusa tulda | Đông Bắc Ấn Độ | khoảng 30 năm | Thingtam: dịch chuột nhỏ hơn |
| Phyllostachys bambusoides (tre madake) | Nhật Bản, Trung Quốc | khoảng 120 năm | Đợt ra hoa lớn quanh thập niên 1960–1970 |
| Chusquea quila | Chile, Argentina | vài chục năm | "Ratada": dịch chuột ở rừng phía nam |
Điều kỳ lạ nhất là tính đồng bộ. Với tre madake, các nhà thực vật học ghi nhận những bụi được nhân giống từ cùng một nguồn rồi trồng ở nhiều nước khác nhau vẫn ra hoa gần như cùng lúc, bất kể khí hậu nơi trồng. Có vẻ như cây mang một "đồng hồ" nội tại tính bằng năm, chứ không chờ một tín hiệu thời tiết nào. Cơ chế của đồng hồ này đến nay vẫn chưa được giải thích đầy đủ.
Vì sao tre lại chờ lâu như vậy
Năm 1976, nhà sinh thái học Daniel Janzen viết một bài tổng quan nổi tiếng mang tên "Vì sao tre chờ lâu như vậy mới ra hoa". Lập luận của ông là bão hoà kẻ ăn hạt: nếu mỗi năm tre ra một ít hạt, chuột, chim và lợn rừng sẽ ăn sạch. Nếu cả vùng dồn hạt vào một mùa duy nhất sau nhiều năm im lặng, lượng hạt nhiều tới mức kẻ ăn hạt không kịp ăn hết, và một phần hạt sống sót để mọc thành rừng mới. Chu kỳ càng dài thì quần thể kẻ ăn hạt càng không thể "chờ sẵn".
Đây cũng là nguyên lý của ve sầu chu kỳ 17 năm. Nhưng với tre, chiến lược ấy có một tác dụng phụ: trong năm tre ra hạt, kẻ ăn hạt nhận được một bữa tiệc chưa từng có, và chúng đáp lại bằng cách sinh sôi.
Quả tre mautam: thức ăn giàu năng lượng
Tre Melocanna baccifera có quả mọng lớn, hình giống quả lê nhỏ, khác hẳn hạt nhỏ như hạt lúa của nhiều loài tre khác. Một bụi tre ra quả rụng đầy dưới gốc, và cả rừng tre ra quả cùng lúc là hàng tấn thức ăn giàu tinh bột trên mỗi hecta. Đó chính là nhiên liệu cho đàn chuột.
Toán sinh sôi của chuột
Loài chuột liên quan nhiều nhất tới mautam là chuột đen (chuột nhà, Rattus rattus). Vài thông số sinh sản điển hình:
- Thời gian mang thai: khoảng 21–22 ngày.
- Số con mỗi lứa: thường 5–10 con.
- Tuổi bắt đầu sinh sản: khoảng 2–3 tháng.
- Con cái có thể thụ thai lại ngay sau khi đẻ, nên khi thức ăn dồi dào có thể đẻ gần như mỗi tháng một lứa.
Làm một phép tính mô phỏng thô: bắt đầu với một cặp chuột trưởng thành, mỗi tháng con cái đẻ 7 con (một nửa là cái), con cái mới đẻ bắt đầu sinh sản sau 3 tháng, không con nào chết.
| Sau | Số con cái đang sinh sản | Tổng số chuột (làm tròn) |
|---|---|---|
| 3 tháng | 1 | khoảng 23 |
| 6 tháng | khoảng 8 | khoảng 120 |
| 9 tháng | khoảng 30 | khoảng 520 |
| 12 tháng | khoảng 150 | khoảng 2.700 |
Ngoài đời, phần lớn chuột con chết vì đói, bị săn hoặc bệnh, nên quần thể thường đứng yên. Điều tre ra hoa làm được là tháo bỏ giới hạn thức ăn trong một khoảng thời gian, để tỉ lệ sống của chuột con tăng vọt. Chỉ cần tỉ lệ sống tăng từ, chẳng hạn, một phần mười lên một nửa, quần thể đã chuyển từ đứng yên sang tăng gấp nhiều lần mỗi vài tháng.
Khi bữa tiệc kết thúc
Quả tre chỉ có trong một hai mùa. Khi đã ăn hết, hàng triệu con chuột đói rời rừng tre, tràn xuống nương lúa, ruộng ngô, kho thóc của các làng. Chúng ăn cả lúa đang chín lẫn thóc đã cất. Đó là lý do mautam trong ký ức người Mizo gắn với nạn đói chứ không phải với hoa tre.
- 1958–1959: tre Melocanna ra hoa trên diện rộng ở vùng đồi Mizo (khi đó còn thuộc bang Assam); dịch chuột phá hoại mùa màng, gây ra nạn đói nghiêm trọng.
- 2006–2008: chu kỳ lặp lại. Lần này chính quyền đã chuẩn bị trước với các chương trình bẫy chuột, khuyến khích trồng cây ít bị chuột hại như gừng, nghệ, và dự trữ lương thực; thiệt hại vẫn lớn nhưng không thành nạn đói như lần trước.
- 2008, Bắc Lào: các nhà nghiên cứu nông nghiệp ghi nhận dịch chuột lớn ở vùng núi phía bắc Lào sau một đợt tre ra hoa, ảnh hưởng tới lúa nương của nhiều bản.
Lần mautam tiếp theo ở Mizoram, nếu chu kỳ 48 năm giữ đúng, sẽ rơi vào khoảng giữa thập niên 2050.
Ở Việt Nam
Nứa và một số loài tre ở Việt Nam cũng ra hoa đồng loạt rồi chết; báo chí từng đưa tin những cánh rừng nứa trổ hoa trên diện rộng ở các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung. Vì loài tre và chu kỳ khác với tre mautam, không phải lần ra hoa nào cũng kéo theo dịch chuột. Dù vậy, cơ chế thức ăn dư thừa làm chuột tăng vọt là có thật ở mọi nơi, và các cơ quan bảo vệ thực vật thường khuyến cáo theo dõi chuột ở nương rẫy gần rừng tre nứa vừa ra hoa.
Một mô hình sinh thái: xung thức ăn
Các nhà sinh thái gọi những đợt thức ăn dồi dào đột ngột là "xung tài nguyên" (resource pulse). Tre ra hoa là một ví dụ cực đoan, nhưng không phải duy nhất:
| Xung thức ăn | Loài hưởng lợi | Hệ quả |
|---|---|---|
| Cây sồi ra quả mùa bội thu (mast year) ở Bắc Mỹ, châu Âu | Chuột rừng, sóc | Một năm sau, chuột tăng, kéo theo ve và bệnh do ve truyền |
| Cây sồi nam (beech) ra hạt ở New Zealand | Chuột, chồn ecmin | Kẻ săn mồi ngoại lai tăng, đe doạ chim bản địa |
| Mưa lớn ở sa mạc Úc | Chuột nhắt nhà | Dịch chuột ở vùng trồng ngũ cốc |
| Tre ra hoa ở Nam Á, Đông Nam Á | Chuột đen | Mất mùa, nạn đói |
Điểm chung là độ trễ: chuột cần vài tháng để sinh sôi, nên đỉnh của quần thể chuột luôn tới sau đỉnh của thức ăn. Chính độ trễ ấy biến một năm được mùa của rừng thành một năm mất mùa của người.
Góc nhìn hôm nay: đọc trước tín hiệu
Câu chuyện tre và chuột cho thấy giá trị của dự báo. Vì chu kỳ ra hoa của nhiều loài tre được ghi chép qua nhiều thế hệ, người ta có thể biết trước năm nào cần chuẩn bị. Ở Mizoram, kinh nghiệm năm 1959 đã giúp lần 2006–2008 ít thảm khốc hơn. Với các loài tre chưa rõ chu kỳ, dấu hiệu đầu tiên là vài bụi lẻ tẻ ra hoa trước: đó thường là báo hiệu cả vùng sắp vào mùa hoa.
Ai đi rừng gặp bụi tre nứa đang trổ hoa có thể ghi lại địa điểm, loài và thời gian, gửi cho các vườn quốc gia hoặc viện nghiên cứu lâm nghiệp. Những ghi chép như vậy là dữ liệu quý để tính chu kỳ cho các loài tre Việt Nam, vốn còn ít được nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tre ra hoa thì chuột nhiều?
Nhiều loài tre ra hoa đồng loạt sau hàng chục năm, tạo ra lượng hạt và quả khổng lồ trong một hai mùa. Chuột vốn đẻ dày, khi thức ăn dư thừa thì chuột con sống sót nhiều, quần thể tăng vọt chỉ trong vài tháng.
Mautam là gì?
Mautam là hiện tượng tre Melocanna baccifera ra hoa đồng loạt khoảng 48 năm một lần ở bang Mizoram (Ấn Độ) và vùng lân cận, kéo theo dịch chuột và mất mùa. Hai lần gần đây là 1958–1959 và 2006–2008.
Tre ra hoa có chết không?
Phần lớn các loài tre ra hoa đồng loạt sẽ chết sau khi kết hạt, vì chúng thuộc kiểu cây ra hoa một lần trong đời. Rừng tre mới mọc lại từ hạt và mất nhiều năm để phục hồi.
Bao lâu tre mới ra hoa một lần?
Tuỳ loài, từ vài năm tới hơn một trăm năm. Tre mautam khoảng 48 năm, Bambusa tulda khoảng 30 năm, còn tre madake ở Nhật Bản khoảng 120 năm.
Một cặp chuột sinh được bao nhiêu con trong một năm?
Trên lý thuyết, nếu thức ăn dồi dào, không con nào chết và mỗi tháng đẻ một lứa khoảng 7 con, một cặp chuột đen có thể thành khoảng hai, ba nghìn con sau một năm. Ngoài tự nhiên phần lớn chuột con chết sớm, nên con số thật nhỏ hơn rất nhiều.
