Thư dây chuyền là gì: từ thư trời ban tới tin nhắn chuyển tiếp 10 người

Thư dây chuyền là lá thư, tin nhắn hay bài đăng yêu cầu người nhận sao chép và gửi tiếp cho một số người nhất định, kèm lời hứa may mắn hoặc lời doạ xui xẻo nếu "làm đứt chuỗi". Nó đã tồn tại hàng trăm năm, đi từ giấy viết tay sang bưu điện, thư điện tử rồi tin nhắn Zalo, Facebook. Phép tính đơn giản cho thấy không lá thư nào thật sự đi hết lộ trình nó đòi: gửi cho 10 người thì tới bậc thứ 11 đã cần 10 tỉ người nhận, hơn cả dân số Trái Đất.

Cấu trúc chung của mọi lá thư dây chuyền

Dù viết bằng thứ tiếng nào, ở thế kỷ nào, thư dây chuyền thường có đủ bốn phần. Nhận ra bốn phần này là nhận ra nó, kể cả khi nó đội lốt tin tức.

Phần thứ tư là phần duy nhất thật sự cần thiết với lá thư. Ba phần kia chỉ là nhiên liệu để người đọc chịu thực hiện phần thứ tư. Thư dây chuyền vì thế hay được dùng làm ví dụ kinh điển cho khái niệm "meme" mà nhà sinh học Richard Dawkins đặt ra trong sách "The Selfish Gene" (1976): một đơn vị văn hoá tự nhân bản, ở đây nhờ câu lệnh nằm ngay trong chính nó.

Từ "thư trời ban" tới bưu điện Denver

Tổ tiên xa của thư dây chuyền ở châu Âu là các "thư từ trời", thường được gọi bằng tiếng Đức là Himmelsbrief. Chúng tự nhận do Chúa hoặc thiên thần viết, khuyên giữ ngày lễ, hứa che chở người giữ thư và người chép lại. Những lá thư như vậy lưu hành dưới dạng chép tay rồi in, kéo dài từ thời trung cổ tới đầu thế kỷ 20.

Đầu thế kỷ 20 xuất hiện các "chuỗi cầu nguyện": thư yêu cầu chép lời cầu nguyện và gửi tiếp cho vài người, kèm lời hứa và lời doạ. Hình thức này gần với tin nhắn chuyển tiếp ngày nay nhất.

Năm 1935, ở Denver (Mỹ) bùng lên một lá thư kiểu "gửi một hào". Người nhận được hướng dẫn gửi một đồng 10 xu cho người đứng đầu danh sách, xoá tên người đó, thêm tên mình vào cuối, rồi gửi bản sao cho năm người khác. Lời hứa đi kèm là sẽ nhận về 15.625 đồng hào, tức 1.562,5 đô la. Con số 15.625 chính là 5⁶: năm bản sao mỗi bậc, sáu bậc cho tới khi tên mình lên đầu danh sách. Các tài liệu lịch sử bưu chính Mỹ kể rằng bưu điện Denver bị ngập thư trong vài tuần. Loại thư có gửi tiền như vậy sau đó bị coi là vi phạm luật bưu chính Mỹ về xổ số và gian lận.

Lên mạng: thư điện tử và tin nhắn chuyển tiếp

Khi có thư điện tử, chi phí gửi gần như bằng 0, và thư dây chuyền nở rộ. Có loại hứa may mắn, có loại cảnh báo virus máy tính không có thật, có loại kêu gọi giúp một em bé bệnh nặng đã qua đời từ lâu. Ở Việt Nam, những biến thể quen thuộc là tin "Facebook sẽ thu phí, chia sẻ bài này để được miễn", "tài khoản Zalo sẽ bị khoá nếu không gửi tin này cho 20 người", hay ảnh Phật, ảnh thần tài kèm câu "gửi cho 10 người trong 10 phút sẽ có tin vui".

Phép tính làm lộ lá thư

Giả sử mỗi người nhận gửi cho đúng số người được yêu cầu, và không ai nhận trùng. Bậc thứ n sẽ có k mũ (n − 1) người, với k là số người phải gửi tiếp.

Dân số thế giới khoảng hơn 8 tỉ người, dân số Việt Nam khoảng hơn 100 triệu. Với lá thư "gửi 10 người", chỉ tới bậc thứ 9 đã cần số người nhận ngang cả nước Việt Nam, và bậc thứ 11 đã cần hơn cả loài người. Nghĩa là lời hứa "lá thư đã đi vòng quanh thế giới nhiều lần" mâu thuẫn với chính câu lệnh của nó.

Vì sao thực tế lá thư vẫn sống mà không bùng nổ

Ngoài đời, đa số người nhận không gửi tiếp, và người gửi tiếp hay gửi cho người đã nhận rồi. Hệ số thực tế, tức số người thật sự gửi tiếp tính trên mỗi người nhận, thường dưới 1 hoặc dao động quanh 1. Dưới 1, chuỗi tắt. Quanh 1, lá thư lay lắt mãi nhưng không phình to. Đó là lý do những lá thư cũ cứ quay lại sau vài năm, như một ngọn lửa âm ỉ.

Lá thư cũng tiến hoá như sinh vật

Mỗi lần chép tay hay chép lại, lá thư có thể bị sửa: thêm một câu chuyện xui xẻo mới, đổi tên người, đổi số ngày. Bản nào thuyết phục hơn thì được gửi đi nhiều hơn. Năm 2003, ba nhà khoa học Charles Bennett, Ming Li và Bin Ma đăng trên tạp chí Scientific American một nghiên cứu dùng phương pháp dựng cây phả hệ, vốn dùng cho gen, áp dụng lên hàng chục bản thư dây chuyền thu thập được. Họ dựng được cây "họ hàng" cho thấy các bản thư sinh ra từ nhau thế nào, giống như cây tiến hoá của các loài.

Điều thú vị là những biến dị "có lợi cho lá thư" thường là những câu doạ cụ thể hơn, những lời hứa có con số, những tên người nghe có vẻ thật. Tức là lá thư tự chọn lọc ra phiên bản đánh vào nỗi sợ và lòng tham hiệu quả nhất.

Thư dây chuyền "tử tế" có tồn tại không

Có những chuỗi đề cử không lừa ai. Năm 2014, phong trào dội nước đá (Ice Bucket Challenge) lan khắp thế giới: người tham gia quay video tự dội nước đá, quyên góp cho nghiên cứu bệnh xơ cứng teo cơ một bên (ALS) và đề cử ba người khác. Hiệp hội ALS ở Mỹ cho biết đã nhận hơn 100 triệu đô la trong vài tuần cao điểm. Cấu trúc vẫn y hệt thư dây chuyền: lệnh sao chép kèm đề cử. Khác biệt nằm ở chỗ không có lời doạ, mục đích rõ ràng và có thể kiểm chứng được.

Ranh giới đáng giữ là: một chuỗi lành mạnh cho người nhận quyền từ chối mà không phải sợ gì. Một chuỗi có lời doạ, có đòi tiền hay đòi thông tin cá nhân thì không còn là chuyện vui.

Góc nhìn hôm nay: nhận và xử lý tin nhắn chuyển tiếp

Thư dây chuyền thời nay ít khi đòi tiền trực tiếp, nhưng nó có thể là bước đệm cho chuyện khác: đường dẫn lạ để "nhận quà", yêu cầu nhập mã xác thực, hay đơn giản là tin sai làm hoang mang cả nhóm. Vài cách xử lý:

1. Đếm lệnh sao chép. Tin nào đòi bạn gửi cho một số người cụ thể, trong một thời hạn cụ thể, gần như chắc chắn là thư dây chuyền.
2. Bỏ qua lời doạ. Không có cơ chế nào khiến việc không chuyển tiếp một tin nhắn gây ra tai nạn. Nền tảng mạng xã hội cũng không thông báo thay đổi chính sách qua tin nhắn chuyển tiếp.
3. Không bấm đường dẫn, không gửi mã mà tin nhắn chuyển tiếp yêu cầu.
4. Nhắn riêng cho người gửi, nhẹ nhàng, đặc biệt là ông bà, cha mẹ. Họ thường gửi vì thương con cháu, không vì tin hoàn toàn.
5. Đừng chuyển tiếp để chế giễu. Chuyển tiếp kèm lời mỉa mai vẫn là đưa lá thư thêm một bậc.

Ai thích tìm hiểu có thể đọc chương về meme trong "The Selfish Gene" của Dawkins (có bản dịch tiếng Việt "Gen vị kỷ"), hoặc các bài viết phổ thông về lịch sử thư dây chuyền của các bảo tàng bưu chính.