Độ khó vừa sức là mức mà người học làm đúng phần lớn nhưng vẫn sai một ít, đủ để có thứ phải gỡ. Một nghiên cứu năm 2019 trên tạp chí Nature Communications tính ra rằng với một lớp mô hình học máy, tốc độ học nhanh nhất khi tỉ lệ đúng khoảng 85%. Ý tưởng này gặp lại khái niệm "vùng phát triển gần" mà nhà tâm lý học Lev Vygotsky nêu từ đầu những năm 1930: học tốt nhất ở những việc chưa tự làm được nhưng làm được khi có người đỡ một tay.
Quy tắc 85%: con số đến từ đâu
Năm 2019, Robert Wilson, Amitai Shenhav, Mark Straccia và Jonathan Cohen công bố bài "Quy tắc tám mươi lăm phần trăm cho việc học tối ưu". Họ xét những hệ thống học bằng cách điều chỉnh từng chút theo sai số, gồm các mạng nơ-ron nhân tạo đơn giản và một mô hình mô phỏng cách động vật học phân biệt hai loại kích thích. Câu hỏi: nếu được chọn độ khó của bài tập ở từng bước, nên chọn khó tới đâu để học nhanh nhất?
Bài toán có lời giải gọn. Bài quá dễ thì hệ thống gần như luôn đúng, sai số bằng không, không có gì để điều chỉnh. Bài quá khó thì kết quả như đoán mò, sai số không chỉ được hướng nào. Ở giữa có một điểm ngọt. Với điều kiện của mô hình, tỉ lệ sai tối ưu là khoảng 15,87%, tức làm đúng khoảng 85%.
Cần đọc đúng giới hạn của con số này:
- Nó được chứng minh cho nhiệm vụ phân loại hai lựa chọn và cho những hệ thống học theo kiểu giảm sai số dần, không phải cho mọi kiểu học của con người.
- Các tác giả tự nói đây là gợi ý cho việc thiết kế bài học, cần được kiểm chứng thêm trên người.
- Con người còn có cảm xúc: một buổi học sai liên tục làm nản, một buổi học toàn đúng làm chán. Hai yếu tố này không có trong mô hình.
Dù vậy, con số 85% trùng khớp đáng ngạc nhiên với nhiều kinh nghiệm dạy học lâu đời, và đó là lý do nó được nhắc nhiều.
Vygotsky và vùng phát triển gần
Lev Vygotsky (1896–1934) là nhà tâm lý học Nga, mất vì bệnh lao khi mới 37 tuổi. Khái niệm "vùng phát triển gần" được ông trình bày trong các bài giảng và bài viết những năm cuối đời, đặc biệt trong cuốn Tư duy và ngôn ngữ xuất bản năm 1934. Phương Tây biết rộng rãi tới ông chủ yếu qua tuyển tập tiếng Anh Mind in Society năm 1978.
Vygotsky phân biệt hai mức của một đứa trẻ:
- Mức hiện tại: những việc em tự làm được một mình.
- Mức tiềm năng: những việc em làm được khi có người lớn hướng dẫn hoặc cùng làm với bạn giỏi hơn.
Khoảng giữa hai mức đó là vùng phát triển gần. Ông cho rằng dạy học hiệu quả nhắm vào vùng này: dạy thứ trẻ đã tự làm được thì phí, dạy thứ vượt xa cả mức có người đỡ thì vô ích. Ông cũng lưu ý hai đứa trẻ có cùng mức tự làm vẫn có thể có vùng phát triển gần rộng hẹp khác nhau, nên đo thứ trẻ làm được một mình không nói hết về khả năng học của trẻ.
Khái niệm này nhiều khi bị dùng lỏng lẻo, nhưng phần cốt lõi khá rõ: tiến bộ diễn ra ở rìa ngoài của năng lực hiện tại, và có người hỗ trợ đúng lúc thì rìa ấy dịch ra xa hơn.
Giàn giáo: đỡ nhiều lúc đầu, rút dần về sau
Năm 1976, David Wood, Jerome Bruner và Gail Ross dùng hình ảnh "giàn giáo" (scaffolding) để mô tả cách người lớn giúp trẻ làm một việc khó: chia nhỏ nhiệm vụ, làm mẫu, nhắc khi trẻ lạc hướng, giữ cho trẻ không nản, rồi rút dần sự giúp đỡ khi trẻ làm được. Họ quan sát trẻ ba đến năm tuổi lắp một bộ khối gỗ thành kim tự tháp với sự hỗ trợ của người hướng dẫn.
Cụm từ của họ khớp với ý Vygotsky, dù Vygotsky chưa từng dùng chữ "giàn giáo". Hình ảnh rất trực quan: giàn giáo dựng lên khi xây, tháo đi khi tường đã đứng vững. Giàn giáo không được tháo dần thì người học quen dựa dẫm; tháo quá sớm thì sập.
Đổi phần trăm thành việc làm cụ thể
Không ai mang máy tính ra đo chính xác 85% trong lớp học. Nhưng có thể dùng tỉ lệ đúng như một cái đồng hồ thô:
| Tỉ lệ làm đúng (khoảng) | Có thể đang là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Gần như 100%, làm nhanh | Quá dễ, đang ôn thứ đã thạo | Tăng độ khó hoặc bỏ bớt bài dễ |
| Khoảng 80–90%, có chỗ phải nghĩ | Vừa sức | Giữ mức, tăng dần khi thấy nhẹ |
| Khoảng 60–75% | Hơi khó, cần hỗ trợ | Thêm gợi ý, ví dụ mẫu, chia nhỏ bước |
| Dưới khoảng 50% | Quá sức | Lùi về bài nền, học lại phần thiếu |
Bảng là quy tắc ngón tay cái rút ra từ ý tưởng trên, không phải kết quả đo của một nghiên cứu cụ thể. Ngưỡng hợp lý còn tuỳ loại việc: tập một bản nhạc mới thì sai nhiều lúc đầu là bình thường; còn ôn thi trắc nghiệm sát ngày thì nên ở mức đúng cao.
Đọc sách và học ngoại ngữ: tỉ lệ từ đã biết
Với việc đọc, độ khó đo được khá dễ bằng tỉ lệ từ đã biết. Nhà giáo dục Mỹ Emmett Betts từ năm 1946 đã chia ba mức đọc: mức tự đọc khi đọc đúng gần như mọi từ, mức học có hướng dẫn quanh 95%, và mức chán nản khi dưới khoảng 90%. Với ngoại ngữ, nghiên cứu của Marcella Hu và Paul Nation năm 2000 gợi ý người đọc cần biết khoảng 98% số từ trong một văn bản để đọc thoải mái mà hiểu được.
Tự tính được ngay: một trang sách tiếng Anh khoảng 300 từ. Biết 98% nghĩa là gặp khoảng 6 từ lạ mỗi trang, đọc vẫn trôi và đoán được nghĩa. Biết 90% nghĩa là 30 từ lạ mỗi trang, cứ chưa đầy hai dòng lại vấp một từ, đọc vài trang là bỏ. Khoảng cách giữa 90% và 98% nghe nhỏ, nhưng số từ lạ chênh nhau năm lần.
| Tỉ lệ từ đã biết | Từ lạ trên trang 300 từ | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|
| 99% | 3 | Đọc giải trí thoải mái |
| 98% | 6 | Đọc hiểu được, học thêm từ qua ngữ cảnh |
| 95% | 15 | Cần từ điển hoặc người hướng dẫn |
| 90% | 30 | Rất vất vả, dễ bỏ cuộc |
Đây chính là vùng phát triển gần cho việc đọc: chọn sách ở mức 95–98% để vừa hiểu vừa học được, đừng chọn cuốn "nên đọc" nằm ở mức 85%.
Cha mẹ áp dụng với con thế nào
Với trẻ nhỏ, không cần đếm phần trăm. Quan sát là đủ: con làm được một mình chưa, làm được nếu bố mẹ gợi một câu không, hay gợi ý mấy cũng chưa làm được. Việc nằm ở nhóm thứ hai là chỗ đáng đầu tư thời gian. Ví dụ con tự xếp được hình 12 mảnh, ghép 24 mảnh thì cần bố mẹ gợi ý tìm mảnh góc trước: 24 mảnh là đúng chỗ. Khi con ghép trôi chảy, bố mẹ bớt gợi ý, rồi mới chuyển lên 35 mảnh.
Điều quan trọng là không biến việc này thành chấm điểm hay so con với bạn. Vùng phát triển gần của mỗi trẻ khác nhau và thay đổi theo từng việc; nó chỉ để chọn bài cho vừa, không để xếp hạng trẻ.
Người lớn tự học cũng dùng được: khi học đàn, chọn bản nhạc mà mình chơi được tay phải nhưng tay trái còn vấp; khi học nấu ăn, chọn món chỉ có một kỹ thuật mới. Mỗi lần chỉ thêm một chỗ lạ, là cách giữ mình ở mép năng lực.
Câu hỏi thường gặp
Vùng phát triển gần là gì?
Là khái niệm của nhà tâm lý học Nga Lev Vygotsky, chỉ khoảng cách giữa việc một người tự làm được và việc người đó làm được khi có người hướng dẫn hoặc cùng làm với bạn giỏi hơn. Theo ông, dạy học hiệu quả nhất khi nhắm vào khoảng này. Khái niệm được trình bày rõ trong cuốn Tư duy và ngôn ngữ năm 1934.
Quy tắc 85% trong học tập là gì?
Là kết quả của nghiên cứu Wilson và cộng sự năm 2019: với một lớp mô hình học bằng cách giảm sai số trong nhiệm vụ phân loại hai lựa chọn, tốc độ học nhanh nhất khi tỉ lệ đúng khoảng 85%. Đây là gợi ý cho việc chọn độ khó, chưa phải quy luật đã được chứng minh cho mọi kiểu học của con người.
Giàn giáo trong học tập là gì?
Là cách hỗ trợ người học làm việc khó: chia nhỏ nhiệm vụ, làm mẫu, gợi ý khi cần, rồi rút dần sự giúp đỡ khi người học làm được. Thuật ngữ do Wood, Bruner và Ross dùng năm 1976. Nó thường được dùng để mô tả cách dạy trong vùng phát triển gần.
Đọc sách tiếng Anh cần biết bao nhiêu phần trăm từ?
Nghiên cứu của Hu và Nation năm 2000 gợi ý khoảng 98% từ đã biết để đọc thoải mái mà hiểu được. Với trang sách 300 từ, đó là khoảng 6 từ lạ. Ở mức 90%, số từ lạ lên tới khoảng 30 mỗi trang và đọc rất vất vả.
Làm sao biết bài tập có vừa sức không?
Nếu làm đúng gần như tất cả mà không phải nghĩ, bài đang quá dễ. Nếu đúng phần lớn nhưng vẫn có chỗ phải suy nghĩ hoặc sai vài câu, đó là mức vừa sức. Nếu sai quá nửa dù đã cố, nên lùi về phần nền hoặc thêm hướng dẫn.
