Ôn tập ngắt quãng: khoảng cách ôn nên tăng dần 1, 6, 15 hay 30 ngày

Ôn tập ngắt quãng là cách ôn lại một điều vừa học sau những khoảng cách mỗi lúc một dài hơn, kiểu sau 1 ngày, rồi khoảng 6 ngày, rồi vài tuần, rồi vài tháng. Mỗi lần nhớ lại được, khoảng cách tới lần ôn sau được nhân lên, thường gấp hai đến ba lần. Nhờ vậy một tấm thẻ từ vựng chỉ cần ôn khoảng 6 lần trong một năm thay vì ôn đi ôn lại hằng ngày.

Khoảng cách tăng theo cấp số nhân, không phải cộng dồn

Điểm làm nên sức mạnh của ôn tập ngắt quãng là khoảng cách không tăng đều kiểu 1, 2, 3, 4 ngày mà tăng theo kiểu nhân. Lý do nằm ở cách trí nhớ phai đi: ngay sau khi học, ta quên rất nhanh, nhưng mỗi lần lôi được ký ức ra khỏi đầu, nó bền thêm một bậc và phai chậm hơn lần trước. Nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus đã đo hiện tượng phai này trên chính mình và công bố năm 1885; phần còn lại của câu chuyện là người đời sau tìm cách tận dụng nó.

Hình dung đơn giản: nếu lần đầu một từ mới giữ được trong đầu chừng một ngày, thì sau khi ôn đúng lúc nó giữ được chừng sáu ngày, ôn tiếp thì vài tuần. Ôn sớm hơn mức cần thì phí công, vì não chưa kịp quên gì để mà củng cố. Ôn muộn quá thì phải học lại gần như từ đầu. Khoảng cách tối ưu là lúc ký ức đã mờ nhưng vẫn còn lôi ra được, hơi chật vật một chút.

Hộp Leitner: cấp số nhân bằng bìa các tông

Cách làm thủ công nổi tiếng nhất là hộp thẻ của nhà báo khoa học người Đức Sebastian Leitner, giới thiệu trong cuốn sách về cách học xuất bản năm 1972. Hộp chia nhiều ngăn. Thẻ mới vào ngăn 1. Trả lời đúng thì thẻ lên ngăn kế tiếp; trả lời sai thì thẻ rơi về ngăn 1, dù đang ở ngăn nào.

Một cách chia lịch phổ biến cho hộp năm ngăn:

Nhìn cột thứ hai sẽ thấy ngay dãy 1, 2, 4, 8, 16, một cấp số nhân công bội 2. Hộp Leitner không cần máy tính, chỉ cần người học trung thực khi tự chấm đúng sai. Điểm yếu là mọi thẻ đi cùng một nhịp, trong khi có từ khó nhớ hơn hẳn từ khác.

Thuật toán SM-2: mỗi thẻ một công bội riêng

Năm 1987, Piotr Woźniak, khi đó là sinh viên ở Ba Lan, viết chương trình SuperMemo trên máy tính cá nhân và công bố thuật toán gọi là SM-2. Thuật toán này về sau thành nền móng cho nhiều phần mềm thẻ ghi nhớ, trong đó có Anki.

Ý tưởng của SM-2 gọn tới mức tự tính được bằng giấy bút:

• Lần ôn thứ nhất sau 1 ngày, lần thứ hai sau 6 ngày.
• Từ lần thứ ba, khoảng cách mới bằng khoảng cách cũ nhân với một hệ số dễ (EF). Thẻ mới bắt đầu với EF = 2,5.
• Sau mỗi lần ôn, người học tự chấm mức nhớ từ 0 đến 5. Nhớ dễ thì EF nhích lên, nhớ chật vật thì EF giảm, nhưng không bao giờ dưới 1,3.
• Chấm dưới 3, tức là quên, thì thẻ quay lại từ đầu với khoảng cách 1 ngày.

Thử tính với một thẻ lần nào cũng nhớ ở mức vừa phải, giữ EF = 2,5:

Sáu lần ôn phủ hơn một năm. So với cách học thuộc lòng rồi tối nào cũng đọc lại, số lần ôn giảm từ hơn 365 xuống 6. Đó là phép màu duy nhất của ôn tập ngắt quãng: không phải nhớ nhiều hơn mỗi lần, mà là ôn ít đi rất nhiều cho cùng một lượng nhớ.

Từ bản 23.10 ra cuối năm 2023, Anki cho chọn thêm bộ lập lịch FSRS, một mô hình ước lượng xác suất nhớ của từng thẻ dựa trên lịch sử ôn của chính người dùng. Cách tính phức tạp hơn SM-2, nhưng tinh thần không đổi: khoảng cách giãn dần ra khi ký ức vững dần lên.

Nghiên cứu nói gì về khoảng cách nên chọn

Hiệu ứng giãn cách là một trong những kết quả được lặp lại nhiều nhất của tâm lý học. Bài tổng hợp của Nicholas Cepeda và cộng sự năm 2006 gom hơn 300 thí nghiệm, phần lớn cho thấy cùng một tổng thời gian học, chia ra nhiều buổi cách nhau nhớ lâu hơn học dồn một lần. Năm 2013, nhóm của John Dunlosky xếp mười kỹ thuật học phổ biến theo bằng chứng, và chỉ có hai kỹ thuật được xếp mức hữu ích cao: ôn giãn cách và tự kiểm tra.

Câu hỏi thực tế hơn là: nếu cần nhớ tới một ngày cụ thể thì nên cách bao lâu? Một nghiên cứu lớn của Cepeda và cộng sự năm 2008 với hơn một nghìn người học trên mạng cho kết quả đáng nhớ: khoảng cách tốt nhất giữa hai buổi học phụ thuộc vào việc bạn muốn nhớ bao lâu. Muốn nhớ càng lâu thì khoảng cách càng nên dài, nhưng tỉ lệ so với thời hạn lại giảm dần.

Bảng trên là cách tóm tắt thường được trích từ nghiên cứu đó, chỉ nên coi là cỡ độ lớn chứ không phải công thức. Nó có hệ quả rất đời thường: học sinh còn ba tháng tới kỳ thi tốt nghiệp không cần ôn một chương mỗi ngày; ôn mỗi chương khoảng hai tuần một lần, xen các chương với nhau, sẽ giữ được nhiều hơn.

Tính trước khối lượng ôn để không bỏ cuộc

Người mới dùng thẻ ghi nhớ hay bỏ cuộc ở tuần thứ ba, khi số thẻ cần ôn mỗi ngày bỗng phình ra. Đây cũng là chuyện luỹ tiến, và tính trước được.

Giả sử mỗi ngày thêm 20 từ mới. Ngày thứ hai bạn ôn 20 từ của hôm qua. Ngày thứ bảy bạn ôn lớp từ của hôm qua cộng lớp từ của sáu ngày trước. Cứ thế các lớp chồng lên nhau, cho tới khi những thẻ cũ giãn cách đủ xa thì số thẻ ôn mỗi ngày ổn định ở một mức. Kinh nghiệm được truyền tai nhiều trong cộng đồng người dùng Anki là mức ổn định ấy rơi vào khoảng 7 đến 10 lần số thẻ mới mỗi ngày, tức với 20 thẻ mới là chừng 150–200 lượt ôn. Mỗi lượt mất 6–10 giây, nghĩa là 20–30 phút một ngày.

Phép tính này giúp chọn đúng tốc độ: nếu chỉ có 15 phút mỗi ngày, hãy thêm 10 thẻ mới chứ đừng thêm 30. Thêm quá tay vài tuần là bị khối thẻ đến hạn đè bẹp, và bỏ vài ngày thì núi thẻ càng cao. Luật dễ nhớ: ôn hết thẻ đến hạn trước, còn thời gian mới học thẻ mới.

Những lỗi làm ôn ngắt quãng mất tác dụng

1. Nhìn mặt sau trước khi tự trả lời. Lợi ích đến từ nỗ lực lôi ký ức ra. Lật thẻ rồi gật gù "à biết rồi" là đọc lại, không phải ôn.
2. Thẻ quá to. Một thẻ chứa cả đoạn văn hay năm công thức thì không bao giờ trả lời trọn vẹn được. Woźniak khuyên mỗi thẻ chỉ hỏi một ý nhỏ nhất có thể.
3. Học vẹt thứ mình chưa hiểu. Ôn ngắt quãng giữ lại thứ đã vào đầu, không thay được bước hiểu bài. Học định nghĩa đạo hàm bằng thẻ khi chưa hiểu nó là gì chỉ giữ được một chuỗi chữ.
4. Tự chấm dễ dãi. Ngập ngừng mười giây mới nhớ ra thì nên chấm là khó, để khoảng cách sau ngắn lại.
5. Dồn ôn vào một ngày cuối tuần. Làm vậy là bẻ cong lịch, thẻ nào cũng bị ôn sớm hoặc muộn so với lúc cần.

Dùng vào việc gì thì đáng

Ôn ngắt quãng hợp nhất với kiến thức rời từng mẩu cần nhớ chính xác: từ vựng ngoại ngữ, chữ Hán, thuật ngữ y khoa, tên thuốc, mốc năm lịch sử, công thức, điều luật, số hiệu biển báo giao thông khi ôn thi bằng lái. Với kỹ năng như viết văn hay giải toán, cách làm tương đương là giải lại một dạng bài sau vài ngày, rồi vài tuần, thay vì làm hai mươi bài cùng dạng trong một buổi.

Muốn bắt đầu mà không cần phần mềm, chỉ cần một xấp thẻ giấy, năm dây chun và một hộp giày chia ngăn. Ghi lên hộp lịch ôn của từng ngăn. Làm đều bốn tuần rồi đếm xem bao nhiêu thẻ đã lên tới ngăn 5: con số đó nói rõ hơn mọi lời khuyên.