Hiệu ứng kiểm tra là hiện tượng: cố nhớ lại một điều mà không nhìn tài liệu giúp nhớ lâu hơn hẳn so với đọc lại điều đó thêm một lần. Trong thí nghiệm nổi tiếng năm 2006 của Henry Roediger và Jeffrey Karpicke, sau một tuần, nhóm tự kiểm tra nhớ được khoảng 56% bài đọc, còn nhóm đọc lại chỉ nhớ khoảng 42%. Điều trớ trêu là ngay sau buổi học, nhóm đọc lại lại làm tốt hơn và tự tin hơn.
Thí nghiệm năm 2006: đọc lại thắng lúc đầu, thua về sau
Roediger và Karpicke, ở Đại học Washington tại St. Louis (Mỹ), cho sinh viên đọc những đoạn văn khoa học phổ thông dài vài trăm chữ. Sau lần đọc đầu, một nhóm được đọc lại đoạn văn, nhóm kia phải viết ra giấy tất cả những gì nhớ được, không xem lại bài và không được ai chữa.
Rồi họ kiểm tra ở ba thời điểm khác nhau:
| Thời điểm kiểm tra | Nhóm đọc lại | Nhóm tự viết ra |
|---|---|---|
| Sau 5 phút | khoảng 81% | khoảng 75% |
| Sau 2 ngày | thấp hơn | cao hơn |
| Sau 1 tuần | khoảng 42% | khoảng 56% |
Hai đường cắt nhau. Năm phút sau buổi học, đọc lại có vẻ hiệu quả, vì chữ còn tươi trong đầu. Một tuần sau, nhóm đọc lại đã rơi gần một nửa, trong khi nhóm tự viết ra rơi chậm hơn hẳn. Trong thí nghiệm thứ hai của cùng bài báo, nhóm đọc bốn lần lại là nhóm tin mình sẽ nhớ tốt nhất, và cũng là nhóm nhớ kém nhất sau một tuần.
Đây là lý do hiệu ứng kiểm tra khó tin: cảm giác của người học chỉ thẳng theo hướng ngược lại. Đọc lại tạo cảm giác trôi chảy, chữ quen mắt, nên ta tưởng là đã thuộc. Quen mắt và lôi ra được khi cần là hai việc khác nhau.
Không phải phát hiện mới
Hiện tượng này được đo từ rất sớm. Năm 1917, Arthur Gates ở Đại học Columbia cho học sinh học thuộc tiểu sử ngắn và những dãy âm tiết vô nghĩa, chia thời gian giữa đọc và tự đọc thuộc không nhìn bài theo nhiều tỉ lệ khác nhau. Nhóm dành phần lớn thời gian để tự đọc thuộc nhớ tốt hơn nhóm chỉ đọc. Năm 1939, Herbert Spitzer làm một nghiên cứu lớn với hơn ba nghìn học sinh lớp 6 ở bang Iowa và thấy một bài kiểm tra ngắn ngay sau khi đọc giúp các em giữ bài lâu hơn rõ rệt.
Gần đây hơn, năm 2011, Karpicke và Janell Blunt so sánh tự kiểm tra với vẽ sơ đồ tư duy, một cách học được nhiều trường khuyến khích. Sinh viên tự kiểm tra làm bài một tuần sau tốt hơn, kể cả ở những câu hỏi buộc phải suy luận chứ không chỉ nhắc lại. Năm 2013, khi nhóm của John Dunlosky xếp hạng mười kỹ thuật học theo bằng chứng, tự kiểm tra là một trong hai kỹ thuật duy nhất được xếp mức hữu ích cao.
| Kỹ thuật học | Mức hữu ích (Dunlosky và cộng sự, 2013) |
|---|---|
| Tự kiểm tra | Cao |
| Ôn giãn cách | Cao |
| Học xen kẽ nhiều dạng bài | Trung bình |
| Tự hỏi "vì sao", tự giải thích | Trung bình |
| Tóm tắt | Thấp |
| Gạch chân, tô màu | Thấp |
| Đọc lại | Thấp |
Bảng trên chỉ trích bảy trong mười kỹ thuật. Điều đáng ngẫm là hai cách học phổ biến nhất của học sinh, đọc lại và tô màu, nằm ở nhóm thấp.
Vì sao nhớ lại giúp nhớ lâu
Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất hoàn toàn về cơ chế, nhưng có vài lời giải thích được chấp nhận rộng rãi:
- Nhớ lại là luyện đúng việc sẽ phải làm. Trong phòng thi hay khi nói chuyện với khách nước ngoài, ta phải lôi kiến thức ra, không có trang sách trước mặt. Tự kiểm tra là tập đúng động tác đó.
- Mỗi lần lôi ra, đường dẫn tới ký ức được đắp thêm. Càng tìm ra được từ nhiều gợi ý khác nhau, ký ức càng có nhiều lối vào.
- Kiểm tra cho biết mình hổng chỗ nào. Đọc lại thì chỗ nào cũng thấy quen. Tự viết ra thì chỗ hổng hiện lên ngay trên trang giấy.
Điểm quan trọng: nhớ lại càng chật vật mà vẫn ra, lợi ích thường càng lớn. Câu hỏi dễ quá thì gần như không thêm gì.
Tăng độ khó của việc tự kiểm tra từng bậc
Không phải kiểu kiểm tra nào cũng như nhau. Có thể sắp chúng thành một cái thang, đi từ dễ tới khó, và leo dần khi đã vững bậc dưới:
- Nhận ra: câu trắc nghiệm bốn lựa chọn. Đáp án đã nằm sẵn trước mắt, chỉ cần nhận.
- Nhớ có gợi ý: điền vào chỗ trống, thẻ ghi nhớ một mặt hỏi một mặt đáp.
- Nhớ tự do: gấp sách, lấy giấy trắng viết ra mọi thứ nhớ được về một chương, rồi mới mở sách so.
- Dùng được: giải một bài chưa gặp, hoặc giảng lại cho người khác mà không cầm tài liệu.
Nhìn chung, kiểu kiểm tra buộc phải tự sản sinh câu trả lời thường để lại dấu vết bền hơn kiểu chỉ cần nhận ra. Người mới bắt đầu một môn có thể đứng ở bậc 1–2; khi đã nắm, chuyển dần lên bậc 3–4.
Đừng bỏ phần xem đáp án
Trong thí nghiệm năm 2006, sinh viên không được chữa bài mà vẫn có lợi. Nhưng trong học thật, xem đáp án sau khi tự kiểm tra làm lợi ích tăng thêm, đặc biệt với những câu trả lời sai. Nghiên cứu của Harold Pashler và cộng sự năm 2005 về học từ vựng cho thấy kiểm tra không kèm đáp án đúng gần như không giúp được gì cho những câu đã trả lời sai, vì người học không có cách nào biết mình sai ở đâu.
Quy trình gọn nhất: tự làm trước, xem đáp án ngay sau, đánh dấu câu sai, và đưa câu sai vào lần ôn kế tiếp sớm hơn những câu đã đúng. Kết hợp với ôn giãn cách, mỗi câu đã đúng được để xa ra, câu sai được kéo gần lại.
Cách làm cụ thể cho người Việt đang đi học
Một học sinh lớp 12 ôn môn Lịch sử có 60 phút. Thay vì đọc lại sách giáo khoa ba lượt, có thể chia như sau:
| Phút | Việc làm |
|---|---|
| 0–15 | Đọc kỹ một bài một lần, chú ý mốc năm và quan hệ nhân quả |
| 15–30 | Gấp sách, viết ra giấy trắng mọi thứ nhớ được, vẽ trục thời gian bằng trí nhớ |
| 30–40 | Mở sách so, gạch đỏ chỗ thiếu và sai |
| 40–55 | Làm 10 câu trắc nghiệm và 1 câu tự luận ngắn của bài đó, không nhìn sách |
| 55–60 | Ghi các chỗ gạch đỏ thành thẻ để ôn lại sau 2–3 ngày |
Với ngoại ngữ, tự kiểm tra là che cột tiếng Việt và nói to nghĩa, rồi che cột tiếng Anh và nói ngược lại. Với người đi làm học chứng chỉ, là tự đặt câu hỏi ở lề mỗi trang và trả lời chúng vào cuối tuần.
Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể biến tự kiểm tra thành chuyện trò: "Hôm nay con học về con gì, nó sống ở đâu?". Mục đích là để con tập nhớ lại, không phải để chấm điểm hay so với bạn. Kiểm tra trong lớp học thật cũng vậy: các nghiên cứu ở trường phổ thông của nhóm Roediger dùng những bài kiểm tra ngắn, nhẹ nhàng, gần như không ảnh hưởng tới điểm, chính vì muốn tách lợi ích nhớ ra khỏi áp lực điểm số.
Giới hạn cần biết
Tự kiểm tra không thay được việc hiểu bài lần đầu. Nếu chưa từng hiểu, nhớ lại chỉ là đoán. Nó cũng mệt hơn đọc lại, và trong buổi học bạn sẽ thấy mình kém hơn, nhiều câu bỏ trống. Đó là dấu hiệu đang học thật chứ không phải đang thất bại. Cuối cùng, áp lực quá nặng có thể làm hỏng việc nhớ lại; bài tự kiểm tra nên nhẹ nhàng, làm thường xuyên, sai cũng không sao.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng kiểm tra là gì?
Là hiện tượng việc cố nhớ lại thông tin, như tự làm bài hoặc tự viết ra những gì đã học, giúp nhớ lâu hơn so với đọc lại cùng nội dung đó. Hiệu ứng thường thấy rõ sau vài ngày tới vài tuần, còn ngay sau buổi học thì đọc lại có thể trông hiệu quả hơn.
Tự kiểm tra hay đọc lại tốt hơn?
Với mục tiêu nhớ lâu, tự kiểm tra tốt hơn trong rất nhiều nghiên cứu. Trong thí nghiệm năm 2006 của Roediger và Karpicke, sau một tuần nhóm tự viết ra nhớ khoảng 56% bài, nhóm đọc lại khoảng 42%. Đọc lại chỉ nên dùng để nắm bài lần đầu hoặc tra lại chỗ đã quên.
Vì sao đọc lại nhiều lần vẫn quên?
Vì đọc lại làm chữ quen mắt và tạo cảm giác đã thuộc, nhưng không luyện việc lôi kiến thức ra khi không có sách. Cảm giác trôi chảy ấy đánh lừa người học. Khi phải tự nhớ, nhiều chỗ tưởng đã thuộc hoá ra trống.
Có cần xem đáp án sau khi tự kiểm tra không?
Nên xem, ngay sau khi làm xong. Đáp án giúp sửa những câu đã nhớ sai, nếu không chúng có thể bị củng cố luôn. Câu sai nên được ôn lại sớm hơn câu đúng.
Tự kiểm tra có làm trẻ áp lực không?
Không nếu làm đúng cách: hỏi nhẹ nhàng, không chấm điểm, không so sánh với bạn bè, sai thì cùng xem lại. Mục đích là tập nhớ lại chứ không phải đánh giá trẻ.
