Học xen kẽ và khó khăn đáng mong muốn: học vất hơn mà nhớ lâu hơn

Học xen kẽ là trộn nhiều dạng bài hoặc nhiều kỹ năng trong cùng một buổi, thay vì làm hết dạng này rồi mới sang dạng khác. Nó làm buổi học khó hơn và kết quả trong buổi kém hơn, nhưng bài kiểm tra vài ngày sau lại tốt hơn hẳn. Nhà tâm lý học Robert Bjork gọi những trở ngại kiểu này là "khó khăn đáng mong muốn": chúng làm chậm tiến bộ trước mắt nhưng làm việc học bền hơn.

Khó khăn đáng mong muốn là gì

Bjork, giáo sư tại Đại học California ở Los Angeles (UCLA), đặt ra cụm từ "desirable difficulties" trong một bài viết năm 1994. Ý ông đơn giản mà ngược trực giác: hiệu suất trong lúc luyện tập và mức học được thật sự là hai thứ khác nhau. Cái làm buổi tập trôi chảy, như lặp một động tác hai mươi lần liền, thường cho cảm giác tiến bộ nhanh nhưng phai cũng nhanh. Cái làm buổi tập chật vật hơn, như đổi bài liên tục, giãn cách, tự nhớ lại thay vì đọc, lại để lại dấu vết lâu hơn.

Bjork nhấn mạnh hai chữ "đáng mong muốn". Khó khăn chỉ có ích khi người học vẫn vượt qua được nó. Đưa bài vi tích phân cho người chưa biết cộng phân số là khó khăn vô ích. Ranh giới ấy là chỗ nối với câu chuyện độ khó tăng dần: thêm khó từng chút, đúng lúc nền tảng đã đủ.

Thí nghiệm hình khối: luyện kém hơn, thi tốt gấp ba

Năm 2007, Doug Rohrer và Kelli Taylor ở Đại học Nam Florida cho sinh viên học cách tính thể tích bốn loại khối hình học ít gặp. Một nhóm làm bài theo khối: hết bài loại A rồi mới sang loại B. Nhóm kia làm cùng số bài đó nhưng trộn ngẫu nhiên các loại với nhau.

Trong buổi luyện, nhóm học theo khối có vẻ giỏi hơn hẳn. Một tuần sau, họ chỉ còn khoảng một phần năm, trong khi nhóm xen kẽ giữ được gần hai phần ba, cao gấp ba lần. Lý do: khi làm theo khối, người học biết trước bài tiếp theo dùng công thức nào, nên không bao giờ phải tập bước quan trọng nhất là nhận ra bài này thuộc loại gì. Đến bài kiểm tra, các loại bị trộn lẫn, và đó lại chính là bước họ chưa từng tập.

Học phân biệt họa sĩ: người học tin sai về chính mình

Năm 2008, Nate Kornell và Robert Bjork cho người tham gia xem tranh phong cảnh của 12 họa sĩ ít người biết, mỗi họa sĩ sáu bức, rồi yêu cầu đoán tác giả của những bức chưa từng xem. Khi tranh của các họa sĩ được xen kẽ nhau, người học đoán đúng nhiều hơn rõ rệt so với khi xem liền sáu bức của một người rồi mới sang người khác.

Chi tiết đáng nhớ nhất nằm ở cuối thí nghiệm: được hỏi cách nào giúp mình học tốt hơn, phần lớn người tham gia, khoảng ba phần tư, nói học theo khối tốt bằng hoặc tốt hơn. Tức là ngay cả sau khi đã tự trải qua và có kết quả tốt hơn với cách xen kẽ, người ta vẫn tin vào cảm giác trôi chảy của cách học theo khối.

Trong vận động cũng vậy: hiệu ứng nhiễu theo bối cảnh

Hiện tượng này được giới khoa học thể thao biết từ trước cả các thí nghiệm học toán. Năm 1979, John Shea và Robyn Morgan cho người tập ba chuỗi động tác tay khác nhau. Nhóm tập theo khối (hết chuỗi 1 rồi chuỗi 2) nhanh hơn trong lúc tập. Nhóm tập ngẫu nhiên chậm hơn, vụng hơn, nhưng khi kiểm tra lại sau 10 phút và sau 10 ngày thì làm tốt hơn. Người ta gọi đây là hiệu ứng nhiễu theo bối cảnh (contextual interference).

Một thí nghiệm khác thường được trích, của Robert Kerr và Bernard Booth năm 1978, cho trẻ khoảng 8 tuổi tập ném túi đậu vào đích trên sàn. Nhóm chỉ tập ở khoảng cách 3 feet (khoảng 0,9 m). Nhóm kia tập ở 2 và 4 feet, chưa từng ném ở 3 feet. Đến khi kiểm tra ở đúng 3 feet, nhóm tập hai khoảng cách khác lại ném chuẩn hơn, tính trung bình cả nhóm. Đa dạng hoá khi luyện giúp cơ thể nắm được quy luật chứ không chỉ một động tác cụ thể.

Những khó khăn đáng mong muốn đã được kiểm chứng

Điểm chung của cả năm: chúng bắt người học làm phần việc khó mà kỳ thi hay đời thực sẽ đòi hỏi, thay vì để tài liệu hoặc thứ tự bài tập làm hộ.

Khi nào khó khăn hết còn đáng mong muốn

Học xen kẽ không phải lúc nào cũng thắng. Các nghiên cứu cho thấy vài trường hợp nên cẩn thận:

• Lần đầu gặp một khái niệm. Khi chưa biết gì về cả loại A lẫn loại B, trộn chúng ngay chỉ gây rối. Thường nên học vài bài theo khối để nắm cách làm, rồi mới trộn.
• Các dạng quá khác nhau. Trộn bài thể tích hình khối với bài đọc hiểu tiếng Anh không giúp gì về phân biệt, vì chẳng ai nhầm hai thứ đó. Xen kẽ có ích nhất khi các dạng dễ bị lẫn với nhau.
• Người học đang kiệt sức hoặc nản. Buổi học khó mà không thấy tiến triển có thể làm người ta bỏ hẳn. Khó khăn chỉ có giá trị khi người học còn chịu ngồi.

Cho nên cách làm hợp lý là một chiếc thang: học theo khối khi mới gặp, chuyển sang xen kẽ khi đã nắm từng phần, rồi xen kẽ thêm những dạng cũ đã học từ tuần trước.

Áp dụng vào việc học hằng ngày

Với môn Toán, một học sinh vừa học xong ba dạng phương trình có thể làm bài tập về nhà kiểu: hai bài dạng mới nhất, hai bài dạng tuần trước, một bài dạng tháng trước, xếp lộn xộn và không ghi tên dạng ở đầu bài. Nhiều sách bài tập xếp bài theo từng mục liên tiếp, nên tự trộn lại là việc người học phải chủ động làm.

Với cầu lông hay bóng bàn, thay vì đứng phát cầu cao sâu ba mươi lần liền, hãy để bạn tập đánh tới các vị trí ngẫu nhiên, buộc mình chọn cú đánh. Với đàn, thay vì tập một đoạn khó lặp lại liên tục, hãy luân phiên ba đoạn khó khác nhau, mỗi đoạn vài lần.

Với ngoại ngữ, đừng học hết từ vựng chủ đề "gia đình" rồi mới sang "nghề nghiệp"; trộn thẻ các chủ đề lại. Đặc biệt với những cặp từ dễ nhầm như affect và effect, đặt chúng cạnh nhau trong cùng một lượt ôn chính là cách luyện phân biệt.

Cách tự kiểm tra xem mình có đang "học trôi chảy giả" hay không: nếu buổi học nào cũng thấy nhẹ nhàng và đúng gần hết, có lẽ bài đã quá dễ hoặc đang xếp quá ngay hàng. Một buổi học tốt thường có lúc bí, lúc nhầm, rồi gỡ ra được.