Kỷ lục chạy 100 m qua các năm: từ 10,6 giây năm 1912 tới 9,58 giây

Kỷ lục thế giới chạy 100 m nam được Liên đoàn Điền kinh Quốc tế công nhận lần đầu là 10,6 giây của Donald Lippincott (Mỹ) năm 1912; tính tới giữa năm 2026, kỷ lục là 9,58 giây của Usain Bolt (Jamaica) lập ở Berlin năm 2009. Trong 97 năm, con người nhanh thêm 1,02 giây, trung bình khoảng một phần trăm giây mỗi năm. Nhưng tiến bộ không đều: có những quãng hơn hai mươi năm đứng yên, rồi có lúc một người cắt một lèo hơn một phần mười giây.

Bảng các mốc kỷ lục 100 m nam

Bảng dưới chọn các mốc tiêu biểu trong danh sách kỷ lục chính thức, bỏ bớt những lần cân bằng kỷ lục. Trước năm 1977, kỷ lục được bấm giờ tay tới một phần mười giây; từ năm 1977, chỉ bấm giờ điện tử tới phần trăm giây mới được công nhận.

Thành tích 9,95 của Jim Hines được lập ở Olympic Mexico 1968, ở độ cao khoảng 2.240 m so với mực nước biển, nơi không khí loãng hơn giúp giảm lực cản. Nó đứng gần 15 năm, rồi bị Calvin Smith phá cũng ở một thành phố cao, Colorado Springs.

Tính nhẩm: một phần trăm giây là bao xa

Với người chạy 100 m trong khoảng 9,6 giây, tốc độ trung bình hơn 10 m/s. Mỗi phần trăm giây vì thế tương đương khoảng 10 cm ở vạch đích. Nghĩa là khi Bolt chạy 9,58 so với 9,69 của chính anh một năm trước, khoảng cách là 0,11 giây, xấp xỉ 1,1 m, gần nửa sải chân của chính anh.

Tốc độ trung bình thấp hơn tốc độ đỉnh khá nhiều, vì vận động viên xuất phát từ số không. Ở Berlin 2009, theo số liệu phân tích cự ly, Bolt đạt tốc độ cao nhất khoảng 12,4 m/s, tức gần 45 km/h, ở đoạn giữa 60 và 80 m.

Nếu Lippincott năm 1912 và Bolt năm 2009 chạy cùng một đường đua, khi Bolt về đích, Lippincott còn cách vạch khoảng 9–10 m.

Ba giai đoạn của đường kỷ lục

1912–1960: mỗi bước một phần mười giây

Thời bấm giờ tay, kỷ lục chỉ ghi được tới một phần mười giây, nên mỗi lần phá là một bước nhảy 0,1 giây. Từ 10,6 tới 10,0 mất 48 năm. Đường chạy là xỉ than, vận động viên tự đào hố trên đường để làm chỗ đạp chân xuất phát cho tới khi bàn đạp xuất phát được dùng rộng rãi. Jesse Owens chạy 10,2 năm 1936 và kỷ lục ấy đứng tới năm 1956 mới bị phá.

1968–1999: nhích từng phần trăm

Bấm giờ điện tử làm lộ ra những bước tiến nhỏ hơn nhiều. Trong 31 năm từ 9,95 tới 9,79, kỷ lục chỉ nhanh thêm 0,16 giây, chia cho nhiều người. Đây là giai đoạn đường chạy tổng hợp, giày nhẹ, khoa học huấn luyện và chuyên nghiệp hoá cùng góp phần, mỗi thứ một chút.

2008–2009: cú nhảy của Bolt

Trong khoảng 15 tháng, Bolt cắt kỷ lục từ 9,74 xuống 9,58, tức 0,16 giây, bằng cả 31 năm trước đó cộng lại. Anh cao khoảng 1,95 m, vượt xa hình mẫu vận động viên chạy ngắn thời đó, và cần ít bước hơn đối thủ để đi hết 100 m. Từ 2009 tới giữa năm 2026, chưa ai chạm tới 9,58; thành tích tốt thứ hai mọi thời là 9,69, được Tyson Gay và Yohan Blake lập năm 2009 và 2012.

Những kỷ lục bị xoá: bài học về doping

Đường kỷ lục chính thức còn có những khoảng trống. Ben Johnson (Canada) chạy 9,83 năm 1987 và 9,79 ở chung kết Olympic Seoul 1988. Vài ngày sau trận chung kết, anh dương tính với steroid đồng hoá, bị tước huy chương, và cả hai thành tích đều bị xoá; kỷ lục được trao cho Carl Lewis với 9,92 ở chính cuộc đua đó. Tim Montgomery (Mỹ) từng được công nhận 9,78 năm 2002, nhưng thành tích bị huỷ sau vụ bê bối doping BALCO. Thành tích 9,77 của Justin Gatlin năm 2006 cũng bị xoá vì doping.

Bài học khi đọc bảng kỷ lục: phải dùng danh sách chính thức hiện hành, vì thành tích từng được báo chí đưa tin rầm rộ có thể đã không còn.

Điều kiện để một thành tích thành kỷ lục

• Gió xuôi không quá +2,0 m/s, đo bằng máy đo gió đặt cạnh đường chạy.
• Bấm giờ điện tử hoàn toàn, kích hoạt bằng súng xuất phát, đọc kết quả bằng camera đích.
• Xuất phát hợp lệ: bàn đạp có cảm biến; phản xạ nhanh hơn 0,100 giây sau tiếng súng bị coi là xuất phát sớm. Từ năm 2010, xuất phát sớm một lần là bị loại.
• Vận động viên được kiểm tra doping sau cuộc đua.

Kỷ lục nữ 10,49 giây của Florence Griffith-Joyner lập năm 1988 ở Indianapolis là ví dụ của tranh cãi về điều kiện: máy đo gió ở đường chạy 100 m ghi 0,0 m/s trong khi ở những nội dung lân cận cùng lúc có gió mạnh. Thành tích vẫn được công nhận, và tính tới giữa năm 2026 vẫn đứng vững sau gần 38 năm.

Đường kỷ lục nữ cho thấy rõ cú nhảy ấy lớn thế nào. Kỷ lục điện tử nữ đầu tiên là 10,88 của Marlies Göhr (Đông Đức) năm 1977. Evelyn Ashford (Mỹ) đưa nó xuống 10,76 năm 1984. Bốn năm sau, Griffith-Joyner cắt một lần 0,27 giây, bằng hơn hai lần toàn bộ tiến bộ của bảy năm trước đó. Người gần nhất với mốc này là Elaine Thompson-Herah (Jamaica) với 10,54 năm 2021, vẫn chậm hơn 0,05 giây, tức khoảng nửa mét ở vạch đích.

Kỷ lục còn nhích được bao nhiêu

Một số nhà nghiên cứu đã thử ngoại suy đường kỷ lục để ước lượng giới hạn cho 100 m nam, cho ra những con số quanh 9,4–9,5 giây, tuỳ mô hình. Những dự báo này cần thận trọng: kỷ lục 100 m vốn tiến theo bậc chứ không theo đường trơn, và một cá nhân đặc biệt như Bolt có thể làm hỏng mọi ngoại suy. Các yếu tố có thể tạo bậc tiếp theo là công nghệ giày và đường chạy, phân tích sinh cơ học chi tiết hơn, và đơn giản là một tài năng hiếm hoi xuất hiện.

Cách tự tìm hiểu thêm: trang thống kê của World Athletics có đầy đủ danh sách kỷ lục, kèm tốc độ gió và nơi lập. Xem lại video chung kết Berlin 2009 với đồng hồ cự ly trên màn hình để thấy Bolt không xuất phát nhanh nhất, nhưng giữ tốc độ đỉnh lâu hơn tất cả.