Kỷ lục marathon qua các năm: nam từ 2:55 xuống 2:00:35, nữ 2:09:56

Kỷ lục marathon nam được liên đoàn điền kinh quốc tế ghi nhận đầu tiên là 2 giờ 55 phút 18 giây của Johnny Hayes ở Olympic London 1908; tính tới giữa năm 2026, kỷ lục là 2:00:35 của Kelvin Kiptum (Kenya) lập ở Chicago năm 2023. Kỷ lục nữ là 2:09:56 của Ruth Chepngetich (Kenya), Chicago 2024. Từ năm 1967 tới nay, kỷ lục nam rút ngắn khoảng 9 phút; từ năm 1978, kỷ lục nữ rút ngắn hơn 22 phút.

Bảng mốc kỷ lục marathon nam

Bảng chọn các mốc tiêu biểu. Cự ly 42,195 km được dùng ở Olympic 1908 và được chuẩn hoá chính thức năm 1921. Trước năm 2004, các thành tích này được gọi là "thành tích tốt nhất thế giới"; từ 2004, World Athletics mới chính thức công nhận kỷ lục thế giới cho marathon, với điều kiện đường chạy đạt chuẩn.

Abebe Bikila chạy chân trần ở Rome 1960 và lập kỷ lục; bốn năm sau ở Tokyo, đi giày, anh lại nhanh thêm ba phút. Derek Clayton năm 1967 là người đầu tiên chạy dưới 2 giờ 10 phút. Paul Tergat năm 2003 là người đầu tiên dưới 2 giờ 5 phút.

Tốc độ mỗi km: con số người chạy phong trào hiểu ngay

Người chạy bộ ở Việt Nam quen nói về "pace", tức số phút cho mỗi km. Đổi kỷ lục ra pace sẽ thấy rõ mức độ phi thường:

• Kiptum chạy trung bình khoảng 2 phút 51,5 giây mỗi km, tức khoảng 21 km/h, suốt hơn 42 km.
• Muốn về dưới 2 giờ, phải giữ khoảng 2 phút 50,6 giây mỗi km. Kiptum chỉ còn chậm hơn chưa tới một giây mỗi km.
• Một người chạy phong trào hoàn thành marathon trong 4 giờ chạy trung bình khoảng 5 phút 41 giây mỗi km, chậm gấp đôi.

Thử tự kiểm tra: ra đường chạy 400 m của sân vận động, chạy hết sức một vòng. Pace của Kiptum tương đương chạy mỗi vòng 400 m trong khoảng 68–69 giây, rồi lặp lại hơn 105 vòng không nghỉ.

Bảng mốc kỷ lục marathon nữ

Phụ nữ bị loại khỏi phần lớn các giải marathon lớn cho tới những năm 1970; marathon nữ chỉ vào Olympic từ Los Angeles 1984. Vì xuất phát muộn, đường kỷ lục nữ dốc hơn hẳn nam.

Kỷ lục 2:15:25 của Paula Radcliffe đứng 16 năm. Từ 2019 tới 2024, kỷ lục nữ giảm hơn 4 phút, nhanh hơn bất kỳ giai đoạn nào kể từ những năm 1980. Chepngetich là người phụ nữ đầu tiên chạy dưới 2 giờ 10 phút. Năm 2025, cô bị Đơn vị Liêm chính Điền kinh (AIU) cấm thi đấu vì một mẫu thử dương tính lấy trong năm 2025; theo thông tin công bố tới giữa năm 2026, án cấm không áp vào cuộc đua Chicago 2024. Người đọc nên kiểm tra danh sách kỷ lục hiện hành của World Athletics.

World Athletics còn ghi riêng kỷ lục trong cuộc đua chỉ có nữ, không có nam dẫn tốc chạy cùng. Mốc này cũng nhích dần: 2:17:01 của Mary Keitany (London 2017), 2:16:16 của Peres Jepchirchir (London 2024), rồi 2:15:50 của Tigst Assefa (London 2025).

Vì sao kỷ lục marathon cứ nhích lên

Đường chạy phẳng và thời tiết mát

Từ 2003 tới 2022, mọi kỷ lục nam đều được lập ở Berlin, cuộc đua cuối tháng 9 trên đường phố bằng phẳng, nhiều đoạn thẳng, trời thường mát. Chicago, tháng 10, cũng phẳng. Các giải tổ chức đều mời dẫn tốc, những người chạy phía trước để giữ nhịp và che gió cho nhóm đầu trong nửa đầu cuộc đua.

Chuyên nghiệp hoá

Từ những năm 1980, tiền thưởng và hợp đồng tài trợ biến marathon thành nghề. Vận động viên Kenya và Ethiopia, sống và tập ở cao nguyên trên 2.000 m, chiếm gần hết bảng kỷ lục từ thập niên 1990.

Giày đế dày có tấm carbon

Từ khoảng 2017, thế hệ giày có lớp đệm bọt dày đàn hồi và tấm sợi carbon được dùng rộng rãi trong nhóm chạy đầu. Các phép đo trong phòng thí nghiệm cho thấy chúng giảm năng lượng tiêu hao ở cùng tốc độ vài phần trăm. Năm 2020, World Athletics đặt giới hạn: giày chạy đường phố có đế dày tối đa 40 mm, không quá một tấm cứng, và phải bán rộng rãi trên thị trường. Phần lớn các kỷ lục nam nữ kể từ đó đều được lập trong loại giày này, nên khi so các thời kỳ cần nhớ công nghệ cũng là một biến số.

Những thành tích nhanh mà không phải kỷ lục

• 1:59:40 của Kipchoge ở Vienna năm 2019. Đây là cuộc chạy được thiết kế riêng, với các đội dẫn tốc thay phiên nhau và xe chiếu vạch laser trên đường để giữ nhịp. Nó chứng minh một con người có thể chạy 42,195 km dưới 2 giờ, nhưng không đủ điều kiện kỷ lục vì không phải cuộc đua mở và dẫn tốc thay người giữa chừng.
• 2:03:02 của Geoffrey Mutai ở Boston năm 2011. Nhanh hơn kỷ lục khi đó, nhưng đường Boston không hợp lệ: điểm xuất phát và về đích cách xa nhau, gió xuôi có thể đẩy cả chặng, và độ cao giảm hơn 1 m mỗi km.
• Thành tích ở đường chạy đo sai. Năm 1981, Alberto Salazar được công bố chạy 2:08:13 ở New York, nhưng đường chạy sau đó bị phát hiện ngắn hơn chuẩn và thành tích không được tính.

Tính nhẩm: kỷ lục đang chậm dần

Đặt các mốc cạnh nhau sẽ thấy dáng của một đường tiệm cận:

Ba giai đoạn đầu cho thấy tiến bộ chậm dần theo đúng kiểu luỹ tiến nhỏ lại. Giai đoạn cuối lại nhanh lên, trùng với thời kỳ dẫn tốc chuyên nghiệp và giày mới. Đó là kiểu bậc thang quen thuộc của kỷ lục thể thao: khi một yếu tố mới xuất hiện, đường cong được đẩy lên một bậc, rồi lại thoải dần.

Kelvin Kiptum mất trong một tai nạn giao thông ở Kenya tháng 2/2024, chỉ vài ngày sau khi kỷ lục của anh được phê chuẩn, khi mới 24 tuổi. Câu hỏi marathon dưới 2 giờ trong cuộc đua chính thức vẫn còn để ngỏ.