Thời gian bán thải của thuốc là khoảng thời gian để nồng độ một chất trong máu giảm còn một nửa. Với phần lớn thuốc, cơ thể thải trừ theo tỉ lệ cố định của lượng đang có, nên sau khoảng 4–5 lần thời gian bán thải, hơn 94–97% chất đã ra khỏi máu. Con số này là khái niệm để hiểu, không phải căn cứ tự chỉnh liều; liều dùng luôn do bác sĩ, dược sĩ quyết định.
Lưu ý: bài viết chỉ giải thích khái niệm dược lý phổ thông. Không tự ý bắt đầu, ngừng hay thay đổi thuốc dựa trên các con số ở đây.
Cùng một đường cong với chất phóng xạ
Sau khi một chất vào máu và phân bố xong, gan chuyển hoá nó, thận lọc nó ra nước tiểu, một phần đi theo mật. Với đa số thuốc ở liều thông thường, tốc độ thải tỉ lệ với nồng độ đang có: máu càng đậm chất thì mỗi giờ thải càng nhiều; nồng độ giảm thì tốc độ thải cũng giảm. Đây gọi là động học bậc một, và nó cho đúng kiểu đường cong của chất phóng xạ hay ly cà phê nguội dần.
Công thức quen thuộc: C(t) = C₀ × (1/2)^(t / t½), với t½ là thời gian bán thải.
| Số lần thời gian bán thải | Phần còn lại trong máu | Phần đã thải |
|---|---|---|
| 1 | 50% | 50% |
| 2 | 25% | 75% |
| 3 | 12,5% | 87,5% |
| 4 | 6,25% | khoảng 94% |
| 5 | khoảng 3,1% | khoảng 97% |
| 7 | khoảng 0,8% | hơn 99% |
Trong dược lý, mốc "4–5 lần thời gian bán thải" được dùng làm quy ước cho việc một chất coi như đã ra gần hết. Đó là quy ước tiện dụng, không phải vạch chính xác.
Ví dụ đời thường: caffeine trong ly cà phê sáng
Caffeine không phải thuốc kê đơn nhưng tuân theo đúng quy luật này và ai cũng có kinh nghiệm với nó. Ở người lớn khoẻ mạnh, thời gian bán thải của caffeine thường vào khoảng 5 giờ, nhưng dao động rộng, từ chừng 3 tới hơn 7 giờ tuỳ người. Phụ nữ mang thai, người dùng một số thuốc, người có bệnh gan thải chậm hơn nhiều; người hút thuốc lá thường thải nhanh hơn.
Giả sử uống một ly cà phê chứa khoảng 100 mg caffeine lúc 7 giờ sáng, và t½ = 5 giờ (bỏ qua thời gian hấp thu cho dễ tính):
| Giờ | Đã trôi qua | Caffeine còn lại (khoảng) |
|---|---|---|
| 7:00 | 0 giờ | 100 mg |
| 12:00 | 5 giờ | 50 mg |
| 13:00 | 6 giờ | 44 mg |
| 17:00 | 10 giờ | 25 mg |
| 21:00 | 14 giờ | 14 mg |
| 23:00 | 16 giờ | 11 mg |
Còn một ly nữa lúc 14 giờ chiều thì sao? Tới 23 giờ (9 giờ sau), ly thứ hai còn khoảng 100 × 2^(−9/5) ≈ 29 mg, cộng với 11 mg của ly sáng là chừng 40 mg lúc lên giường. Phép tính giải thích vì sao có người uống cà phê sau bữa trưa vẫn khó ngủ, còn người khác thì không: chỉ cần t½ của họ là 7 giờ thay vì 3 giờ, lượng còn lại buổi tối đã chênh nhau nhiều lần.
Dùng lặp lại thì sao: khái niệm trạng thái ổn định
Khi một chất được đưa vào đều đặn, mỗi lần mới chồng lên phần còn sót của các lần trước. Lượng trong máu tăng dần qua vài lần đầu rồi chững lại ở một mức dao động quanh một giá trị trung bình, gọi là trạng thái ổn định (steady state). Ở đó, lượng đưa vào mỗi khoảng bằng lượng thải ra.
Điều thú vị là thời gian để tới trạng thái ổn định cũng tính bằng thời gian bán thải: khoảng 4–5 lần t½, bất kể liều lớn hay nhỏ. Đây là phép toán của cấp số nhân: phần "còn thiếu" so với mức ổn định giảm một nửa sau mỗi t½, y như phần còn lại của chất phóng xạ.
Hiểu điều này giúp người bệnh bớt băn khoăn khi bác sĩ dặn "thuốc này phải dùng đều vài ngày mới thấy tác dụng đầy đủ", hay "ngừng thuốc rồi vẫn cần vài ngày mới hết hẳn ảnh hưởng". Những lời dặn ấy có cơ sở từ chính đường cong này. Còn uống bao nhiêu, cách mấy giờ, là việc của người kê đơn.
Thời gian bán thải dài ngắn rất khác nhau
Có chất thải trong vài phút, có chất mất hàng tuần. Một số ví dụ về khoảng thời gian (con số tham khảo phổ biến ở người lớn khoẻ, mỗi người mỗi khác):
- Nicotine: khoảng 2 giờ; chất chuyển hoá cotinine của nó thì khoảng 16–20 giờ, vì vậy xét nghiệm hút thuốc thường đo cotinine.
- Paracetamol: khoảng 2–3 giờ ở người khoẻ.
- Caffeine: khoảng 5 giờ, dao động 3 tới hơn 7 giờ.
- Một số thuốc tim mạch, thuốc thần kinh: có loại tính bằng ngày hoặc tuần, nên bác sĩ đặc biệt thận trọng khi đổi thuốc.
Chất chuyển hoá đôi khi sống lâu hơn chất gốc và vẫn còn tác dụng. Vì thế "thời gian bán thải" in trong tờ hướng dẫn chỉ là một phần câu chuyện.
Cái gì làm thời gian bán thải dài ra hay ngắn lại
| Yếu tố | Ảnh hưởng thường gặp |
|---|---|
| Chức năng gan | Gan yếu chuyển hoá chậm, nhiều chất ở lại lâu hơn |
| Chức năng thận | Thận yếu lọc chậm, chất thải qua thận tích lại |
| Tuổi | Trẻ sơ sinh và người cao tuổi thường thải chậm hơn người trẻ |
| Thuốc dùng kèm | Có chất ức chế hoặc kích thích men gan, làm thuốc khác lâu hoặc nhanh hết |
| Thai kỳ | Thay đổi chuyển hoá, ví dụ caffeine thải chậm rõ ở ba tháng cuối |
| Di truyền | Biến thể men gan khiến cùng một chất tồn tại rất khác nhau giữa hai người |
Đây là lý do cùng một loại thuốc mà liều cho người này khác người kia, và vì sao bác sĩ hỏi kỹ về bệnh gan, thận, thuốc đang dùng trước khi kê đơn. Người lớn tuổi dùng nhiều loại thuốc cùng lúc càng nên mang theo danh sách thuốc khi đi khám.
Ngoại lệ đáng nhớ: rượu không có thời gian bán thải
Cồn (etanol) là ví dụ kinh điển của động học bậc không. Men chuyển hoá rượu ở gan bão hoà rất nhanh, chỉ xử lý được một lượng gần như cố định mỗi giờ, bất kể trong máu có nhiều hay ít. Nồng độ cồn trong máu vì thế giảm theo đường thẳng, không theo đường cong chia đôi.
Các tài liệu y khoa thường nêu tốc độ giảm nồng độ cồn máu vào khoảng 0,1–0,2 gam mỗi lít mỗi giờ ở người trưởng thành, dao động theo người. Hệ quả rất thực tế:
- Uống gấp đôi thì thời gian để hết cồn cũng gấp đôi hoặc hơn, không phải chỉ thêm "một chu kỳ" như với thuốc bậc một.
- Cà phê, tắm nước lạnh, ngủ một giấc ngắn không làm gan chạy nhanh hơn. Người tỉnh táo hơn không có nghĩa là hết cồn.
- Uống nhiều buổi tối, sáng hôm sau vẫn có thể còn cồn trong máu và hơi thở.
Theo Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019, người điều khiển phương tiện giao thông không được có nồng độ cồn trong máu hoặc hơi thở. Không có phép tính "uống bao nhiêu, chờ bao lâu" nào an toàn tuyệt đối vì tốc độ thải mỗi người mỗi khác; đã uống thì không lái xe.
Góc nhìn hôm nay: đọc tờ hướng dẫn sử dụng thuốc
Trong tờ hướng dẫn kèm hộp thuốc, mục "Dược động học" thường ghi thời gian bán thải. Đọc nó với tư cách người tò mò: để hiểu vì sao thuốc này uống ngày một lần, thuốc kia ngày ba lần, vì sao có thuốc phải giảm liều dần chứ không ngừng đột ngột. Khi có câu hỏi, mang tờ hướng dẫn tới hỏi dược sĩ hay bác sĩ; họ sẽ giải thích theo đúng tình trạng của bạn.
Muốn tìm hiểu bài bản, giáo trình Dược lý học của các trường đại học y dược có chương dược động học trình bày đầy đủ các khái niệm hấp thu, phân bố, chuyển hoá, thải trừ, kèm những đồ thị chính là các đường cong giảm dần ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian bán thải của thuốc là gì?
Là thời gian để nồng độ một chất trong máu giảm còn một nửa. Với đa số thuốc, sau mỗi khoảng thời gian bán thải, lượng còn lại lại giảm một nửa, giống quy luật của chất phóng xạ.
Sau bao lâu thì thuốc hết hẳn trong cơ thể?
Theo quy ước dược lý, sau khoảng 4–5 lần thời gian bán thải thì hơn 94–97% chất đã được thải ra và coi như gần hết. Thời gian thực tế khác nhau tuỳ gan, thận, tuổi và thuốc dùng kèm, nên cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ cho từng trường hợp.
Caffeine tồn tại trong cơ thể bao lâu?
Ở người lớn khoẻ mạnh, thời gian bán thải của caffeine thường khoảng 5 giờ, dao động từ 3 tới hơn 7 giờ. Một ly cà phê buổi sáng tới 9–10 giờ tối vẫn còn khoảng 10–15% lượng caffeine, nên người nhạy cảm dễ khó ngủ nếu uống sau trưa.
Rượu có thời gian bán thải không?
Không theo nghĩa thông thường. Gan chuyển hoá cồn với tốc độ gần như cố định mỗi giờ, nên nồng độ cồn trong máu giảm theo đường thẳng. Uống càng nhiều thì càng lâu mới hết, và cà phê hay tắm lạnh không làm nhanh hơn.
Vì sao có thuốc uống ngày một lần, có thuốc uống nhiều lần?
Một phần vì thời gian bán thải khác nhau: chất thải nhanh cần đưa vào nhiều lần để giữ nồng độ, chất thải chậm thì một lần đủ. Dạng bào chế giải phóng chậm cũng làm thay đổi điều này. Cách dùng cụ thể luôn theo chỉ định của người kê đơn.
