Tuyết lở là khi một khối tuyết trên sườn dốc mất bám và trượt xuống, cuốn thêm tuyết trên đường đi nên càng xuống càng lớn và nhanh. Loại nguy hiểm nhất là lở tuyết tấm: một lớp tuyết kết dính nằm trên một lớp tuyết yếu, vết nứt ở lớp yếu lan ra rất nhanh, và cả tấm tuyết rộng hàng trăm mét trượt đi cùng lúc. Phần lớn các vụ lở tuyết tấm xảy ra trên sườn dốc khoảng 30–45 độ.
Hai kiểu lở chính
Các chuyên gia tuyết chia tuyết lở thành nhiều loại, nhưng có hai kiểu cơ bản mà ai đọc bản tin tuyết lở cũng nên phân biệt.
| Lở tuyết rời | Lở tuyết tấm | |
|---|---|---|
| Điểm bắt đầu | Một điểm nhỏ | Một đường nứt dài, ngang sườn |
| Hình dạng khi lở | Hình quạt, rộng dần xuống dưới | Cả tấm lớn trượt cùng lúc |
| Loại tuyết | Tuyết mới rơi, khô và tơi, hoặc tuyết ướt | Một lớp kết dính nằm trên lớp yếu |
| Mức nguy hiểm thường gặp | Thường nhỏ, nhưng có thể đẩy người ngã | Gây phần lớn các vụ tử vong do tuyết lở |
Lở tuyết rời giống như đổ một đống cát khô: vài hạt trượt, kéo theo hạt bên cạnh, hình thành dòng chảy toả rộng. Lở tuyết tấm thì giống như rút tấm thảm dưới chân: mặt trên trông chắc chắn, nhưng thứ đỡ nó ở bên dưới đã yếu từ lâu.
Lớp tuyết là một chồng bánh nhiều tầng
Mỗi trận tuyết rơi tạo thêm một lớp. Qua mùa đông, sườn núi thành một chồng nhiều tầng có độ cứng khác nhau, tuỳ nhiệt độ, gió và thời gian. Các lớp yếu điển hình gồm:
- Sương muối mặt tuyết bị vùi: những tinh thể sương giá dạng lá mỏng hình thành trên mặt tuyết trong đêm trời quang lạnh. Khi tuyết mới rơi phủ lên, lớp tinh thể mỏng manh này bị vùi lại như một lớp bi lăn.
- Tinh thể góc cạnh: khi chênh lệch nhiệt độ giữa đất ấm và mặt tuyết lạnh kéo dài, hơi nước di chuyển trong lớp tuyết và kết tinh thành hạt có góc cạnh, liên kết kém. Ở đáy lớp tuyết, loại này gọi là "tuyết đường" vì rời rạc như đường cát.
- Mặt băng cứng: một lớp tuyết tan rồi đông lại thành mặt trơn, tuyết rơi sau khó bám vào.
Lớp yếu có thể nằm im hàng tuần dưới các lớp tuyết dày. Đó là lý do một sườn dốc đã có nhiều người đi qua an toàn vẫn có thể lở khi một người nữa bước vào đúng chỗ lớp tuyết mỏng nhất.
Vết nứt lan: phản ứng dây chuyền trong lớp tuyết
Lở tuyết tấm là ví dụ đẹp về phản ứng dây chuyền cơ học. Khi một người, một tảng tuyết rơi hay một đợt tải tuyết mới đè lên, lớp yếu ở một điểm bị sập. Chỗ sập đó làm lớp tuyết bên trên lún xuống một chút, và sức nặng của nó đè lên phần lớp yếu kế bên. Phần này cũng sập, đè tiếp sang phần kế nữa. Vết nứt lan ra theo kiểu dây chuyền, với tốc độ được đo ở mức hàng chục mét mỗi giây.
Người đi tuyết đôi khi nghe tiếng "phụp" trầm và thấy mặt tuyết hơi lún quanh mình. Đó là dấu hiệu lớp yếu vừa sập. Trên sườn thoải, nó chỉ là tiếng động đáng sợ. Trên sườn đủ dốc, khi vết nứt chạy hết chiều ngang, cả tấm tuyết mất chỗ dựa và bắt đầu trượt.
Phép tính khối lượng một tấm tuyết
Hình dung một tấm tuyết rộng 100 mét, dài 200 mét, dày 0,5 mét. Tuyết đã nén lại thường có khối lượng riêng khoảng 200–300 kg mỗi mét khối. Lấy 200 kg:
100 × 200 × 0,5 = 10.000 m³; 10.000 × 200 kg = 2.000 tấn.
Hai nghìn tấn tuyết, bằng khối lượng vài chục xe tải lớn, có thể khởi động chỉ vì sức nặng thêm của một người khoảng 80 kg. Tỉ lệ kích hoạt và hệ quả chênh nhau hơn hai vạn lần, đúng tinh thần của mọi hiện tượng dây chuyền.
Góc dốc, tốc độ và quả cầu tuyết
Góc dốc là yếu tố dễ đo nhất. Dưới khoảng 25–30 độ, tuyết hiếm khi lở tấm vì trọng lực kéo xuống chưa đủ thắng lực bám. Trên khoảng 50 độ, tuyết thường tự trượt thành những đợt nhỏ liên tục, không tích đủ dày để thành tấm lớn. Vùng nguy hiểm nhất nằm giữa, quanh 35–40 độ, cũng là độ dốc mà người trượt tuyết ngoài đường trượt ưa thích.
Khi đã chuyển động, tuyết lở lớn lên theo đúng kiểu quả cầu tuyết: khối tuyết trượt xới và cuốn thêm tuyết trên đường đi, khối lượng tăng, động lượng tăng, lại cuốn được nhiều hơn. Lở tuyết khô lớn có thể đạt tốc độ trên 100 km/h chỉ sau vài giây; phần đám mây bụi tuyết phía trên của những trận lở rất lớn có thể nhanh hơn nữa. Tuyết ướt nặng hơn, chậm hơn, nhưng khi dừng lại nó đông cứng như bê tông.
Thang nguy cơ và cái bẫy của mức "trung bình"
Ở châu Âu và Bắc Mỹ, cơ quan cảnh báo tuyết lở dùng thang năm mức: thấp, trung bình, đáng kể, cao và rất cao. Điều trớ trêu là phần lớn số vụ tử vong không xảy ra ở mức cao nhất, mà ở mức hai và ba. Lý do đơn giản: ở mức rất cao, ai cũng biết và tránh núi. Ở mức "đáng kể", sườn núi trông bình thường, thời tiết đẹp, nhiều người đi hơn, và lớp yếu vẫn đang chờ.
Các nghiên cứu về tai nạn cũng thống nhất một điểm: trong đa số các vụ tuyết lở có người thương vong, chính nạn nhân hoặc người trong nhóm đã kích hoạt nó. Tuyết lở không "rình" ai, nhưng con người thường tự bước vào đúng chỗ.
Mười lăm phút đầu tiên
Người bị vùi hoàn toàn đối mặt nguy cơ ngạt thở rất nhanh. Phân tích dữ liệu ở dãy Alps cho thấy cơ hội sống rất cao nếu được đào ra trong khoảng 15–18 phút đầu, rồi giảm mạnh sau khoảng nửa giờ. Vì vậy cứu hộ hiệu quả nhất thường là chính bạn đồng hành có mặt tại chỗ, với ba món: máy thu phát tín hiệu tuyết lở, que dò và xẻng. Đội cứu hộ từ xa đến nơi thường đã quá khung giờ vàng đó.
Góc nhìn hôm nay: người Việt và tuyết lở
Việt Nam không có tuyết lở, vì tuyết chỉ thỉnh thoảng rơi mỏng trên đỉnh Fansipan, Mẫu Sơn rồi tan nhanh. Nhưng ngày càng nhiều người Việt đi trượt tuyết ở Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu hay leo núi ở dãy Himalaya. Vài điều nên mang theo:
- Trong khu trượt tuyết có quản lý, đội tuần tra đã kiểm soát tuyết lở bằng cách chủ động gây lở nhỏ trước giờ mở cửa. Ra ngoài ranh giới khu trượt là bước vào địa hình không được kiểm soát.
- Đọc bản tin nguy cơ tuyết lở của địa phương mỗi sáng, chú ý mức và các hướng sườn được cảnh báo.
- Đi địa hình tự nhiên thì phải có đủ máy thu phát, que dò, xẻng, biết dùng và đi cùng người có kinh nghiệm hoặc hướng dẫn viên được chứng nhận.
- Các khoá học an toàn tuyết lở cơ bản kéo dài vài ngày, có ở hầu hết các vùng núi tuyết lớn.
Hiểu cơ chế lớp yếu và vết nứt lan cũng giúp hình dung những hiện tượng dây chuyền khác trong tự nhiên: một hệ trông ổn định nhưng tích tụ căng thẳng âm thầm, và chỉ cần một tác động nhỏ đúng chỗ là bung ra.
Câu hỏi thường gặp
Tuyết lở xảy ra như thế nào?
Tuyết lở xảy ra khi lực kéo của trọng lực trên sườn dốc thắng lực bám của tuyết. Ở kiểu lở tấm, một lớp tuyết yếu bên dưới sập, vết nứt lan rộng và cả tấm tuyết bên trên trượt xuống, cuốn thêm tuyết dọc đường.
Tuyết lở thường xảy ra ở độ dốc bao nhiêu?
Phần lớn các vụ lở tuyết tấm xảy ra trên sườn dốc khoảng 30–45 độ, nhiều nhất quanh 35–40 độ. Dưới khoảng 25 độ hiếm khi lở tấm, còn trên khoảng 50 độ tuyết thường tự trượt từng đợt nhỏ.
Tuyết lở nhanh bao nhiêu?
Lở tuyết khô lớn có thể vượt 100 km/h chỉ sau vài giây, phần mây bụi tuyết của trận lở rất lớn còn nhanh hơn. Tuyết ướt chậm hơn nhưng nặng và đông cứng khi dừng lại.
Bị tuyết vùi có bao nhiêu thời gian để cứu?
Dữ liệu ở dãy Alps cho thấy cơ hội sống cao nhất nếu được đào ra trong khoảng 15–18 phút đầu, sau khoảng nửa giờ thì giảm mạnh. Vì vậy bạn đồng hành có máy thu phát, que dò và xẻng là lực lượng cứu hộ quan trọng nhất.
Ai thường gây ra tuyết lở trong các vụ tai nạn?
Trong đa số vụ tai nạn tuyết lở có người thương vong, chính nạn nhân hoặc người cùng nhóm đã kích hoạt nó. Sức nặng của một người đủ làm sập lớp tuyết yếu trên sườn dốc nguy hiểm.
